Trợ lý nhạc trưởng (assistant conductor), ở nhiều nơi gọi là nhạc trưởng phó, là người làm việc sát bên nhạc trưởng chính của một dàn nhạc hay nhà hát: ngồi giữa khán phòng nghe độ cân bằng trong buổi tập, chỉ huy các nhóm nhạc phía sau sân khấu, phụ trách các buổi hoà nhạc giáo dục, và quan trọng nhất là luôn sẵn sàng thay nhạc trưởng vào phút chót. Phần lớn thời gian họ không bước lên bục trước khán giả. Nhưng lịch sử âm nhạc có không ít đêm mà chính người đứng chờ ấy làm nên tên tuổi.
Trợ lý nhạc trưởng làm gì trong một tuần
Công việc thay đổi theo dàn nhạc, nhưng thường gồm:
- Nghe từ khán phòng. Trên bục, nhạc trưởng nghe dàn nhạc từ khoảng cách rất gần, không giống người ngồi hàng ghế giữa. Trợ lý ngồi dưới khán phòng trong buổi tập, ghi lại chỗ kèn đồng lấn dàn dây, chỗ nghệ sĩ độc tấu bị chìm, rồi báo lại trong giờ nghỉ.
- Thay nhạc trưởng ở buổi tập. Khi nhạc trưởng chính cần lên khán phòng nghe, trợ lý cầm đũa chỉ huy một đoạn.
- Chỉ huy phía sau sân khấu. Nhiều tác phẩm có nhóm kèn hay hợp xướng đứng ngoài sân khấu. Họ không nhìn thấy nhạc trưởng chính, nên trợ lý đứng cạnh, nhìn qua màn hình hoặc khe hở, và chỉ huy theo.
- Hoà nhạc giáo dục và cộng đồng. Chương trình cho học sinh, hoà nhạc ngoài trời, buổi diễn gia đình thường do trợ lý phụ trách, vừa chỉ huy vừa nói chuyện với khán giả.
- Chuẩn bị bản nhạc. Đối chiếu tổng phổ với phân phổ, kiểm các ký hiệu cung vĩ, hơi thở, sửa lỗi in.
- Thuộc kỹ từng chương trình. Đây là điều kiện để làm được việc cuối cùng và quan trọng nhất: thay thế.
Làm "cover": thuộc cả mùa diễn để có thể không bao giờ chỉ huy
Ở nhiều dàn nhạc, trợ lý là "cover" cho các buổi hoà nhạc: họ phải chuẩn bị chương trình kỹ như thể chính mình sẽ chỉ huy, có mặt ở tất cả buổi tập, và ở gần nhà hát vào đêm diễn. Phần lớn tuần lễ trôi qua mà họ không cần bước ra. Nhưng nếu nhạc trưởng ốm, kẹt chuyến bay, hay bị chấn thương, cover phải lên bục ngay, nhiều khi không có buổi tập nào với dàn nhạc.
Đó là một kiểu chuẩn bị đầy khiêm tốn: học hàng chục tác phẩm, tập trong đầu, rồi gấp tổng phổ lại và ngồi xem người khác chỉ huy.
Những đêm người đứng chờ bước lên bục
Leonard Bernstein, ngày 14 tháng 11 năm 1943
Câu chuyện nổi tiếng nhất. Bernstein khi ấy 25 tuổi, mới được nhận làm trợ lý nhạc trưởng của Dàn nhạc New York Philharmonic. Nhạc trưởng khách mời Bruno Walter bị ốm, và Bernstein được báo phải chỉ huy buổi hoà nhạc chiều Chủ nhật ở Carnegie Hall, không có buổi tập nào với dàn nhạc cho chương trình đó. Buổi diễn được phát thanh trên toàn nước Mỹ. Hôm sau, báo The New York Times đưa tin trên trang nhất. Từ một trợ lý ít người biết, Bernstein thành cái tên được cả nước nhắc tới chỉ sau một buổi chiều.
Arturo Toscanini, năm 1886
Toscanini không phải trợ lý mà là nghệ sĩ cello mười chín tuổi trong một đoàn opera Ý lưu diễn ở Rio de Janeiro. Đêm diễn vở Aida, nhạc trưởng bị khán giả phản đối dữ dội, và trong tình thế lúng túng, các thành viên đoàn đẩy anh nhạc công trẻ lên bục. Toscanini chỉ huy cả vở mà không nhìn tổng phổ. Đó là bước đầu của một trong những sự nghiệp chỉ huy lừng lẫy nhất thế kỷ 20.
Michael Tilson Thomas, năm 1969
Khi đang là trợ lý nhạc trưởng của Dàn nhạc Giao hưởng Boston, Michael Tilson Thomas thay nhạc trưởng William Steinberg đang không khoẻ ngay giữa một buổi hoà nhạc của dàn nhạc ở New York. Sự kiện được báo chí chú ý và mở đường cho sự nghiệp của ông.
Những câu chuyện này hấp dẫn, nhưng cũng dễ gây hiểu nhầm. Phần lớn trợ lý không có một đêm như vậy. Họ phát triển dần qua nhiều năm, chỉ huy các chương trình nhỏ, rồi được mời làm khách ở dàn nhạc khác, rồi mới có dàn nhạc riêng.
Trong nhà hát opera: cả một đội đứng sau bục chỉ huy
Nhà hát opera có nhiều vị trí hỗ trợ nhạc trưởng hơn dàn nhạc giao hưởng, vì ở đây có cả ca sĩ, hợp xướng, sân khấu, ánh sáng:
| Vị trí | Việc chính |
|---|---|
| Trợ lý nhạc trưởng | Dự tập, nghe cân bằng, chỉ huy thay ở buổi tập, chỉ huy nhóm nhạc sau sân khấu |
| Chỉ huy hợp xướng (chorus master) | Dạy và tập dàn hợp xướng của nhà hát trước khi ráp với dàn nhạc |
| Nghệ sĩ đệm tập vai (répétiteur) | Đệm piano cho ca sĩ học vai, dạy nhịp, phát âm |
| Người nhắc (truyền thống Ý gọi là maestro suggeritore) | Ngồi trong hộp nhắc dưới mép sân khấu, ra dấu vào câu và nhắc lời cho ca sĩ |
Nhiều nhạc trưởng opera lớn đi lên từ những vị trí này. Họ học vở diễn từ bên trong, biết ca sĩ cần gì ở từng câu, trước khi được giao bục chỉ huy.
Trong nhạc kịch, vị trí tương tự thường là associate conductor: người vừa chơi phím trong dàn nhạc mỗi tối, vừa thay nhạc trưởng chính khi cần.
Trở thành trợ lý nhạc trưởng
Con đường phổ biến:
- Học chỉ huy ở bậc đại học, sau đại học, thường sau khi đã thành thạo một nhạc cụ hoặc piano.
- Tham gia các khoá học, lớp chuyên đề với nhạc trưởng lớn, các cuộc thi chỉ huy.
- Ứng tuyển vị trí trợ lý hoặc học bổng thực tập (fellowship) ở dàn nhạc. Nhiều dàn nhạc lớn có chương trình như vậy, thường kéo dài một tới ba năm.
- Từ đó tiến lên nhạc trưởng thường trực (associate, resident), rồi nhạc trưởng chính ở dàn nhạc khác.
Ở Việt Nam, sinh viên ngành chỉ huy tại các học viện, nhạc viện thường làm quen nghề qua việc phụ giúp thầy trong buổi tập, chỉ huy dàn nhạc sinh viên, dàn hợp xướng. Các dàn nhạc chuyên nghiệp như ở Hà Nội và TP.HCM cũng là nơi người trẻ học bằng cách quan sát và hỗ trợ nhạc trưởng có kinh nghiệm.
Góc nhìn hôm nay: người phó giỏi ở mọi nơi
Nghề trợ lý nhạc trưởng có những bài học rất gần với đời thường, nhất là cho người đang ở vị trí "số hai":
- Chuẩn bị như thể mình sẽ phải làm. Người phó tốt nắm việc của người đứng đầu đủ để thay khi cần, kể cả khi rất có thể sẽ không bao giờ cần.
- Nghe từ chỗ người đứng đầu không nghe được. Trợ lý ngồi dưới khán phòng; người phó ở chỗ làm có thể là người nghe được nhân viên, khách hàng mà sếp không nghe tới.
- Báo lại khéo léo, đúng lúc. Góp ý trong giờ nghỉ, riêng tư, cụ thể: "ô nhịp 40, kèn hơi to". Không sửa trước mặt cả dàn nhạc.
- Đừng chỉ chờ cơ hội lớn. Phần lớn sự nghiệp xây bằng những buổi hoà nhạc nhỏ làm tốt, không phải một đêm Carnegie Hall.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy để ý tờ chương trình của các dàn nhạc: dòng ghi tên trợ lý nhạc trưởng thường nằm ngay dưới tên nhạc trưởng chính. Và những buổi hoà nhạc thiếu nhi, hoà nhạc ngoài trời là dịp tốt để nghe chính những người này chỉ huy.
Câu hỏi thường gặp
Trợ lý nhạc trưởng làm gì?
Trợ lý nhạc trưởng nghe độ cân bằng từ khán phòng trong buổi tập, chỉ huy thay ở một số đoạn tập, chỉ huy nhóm nhạc sau sân khấu và các buổi hoà nhạc giáo dục. Họ cũng thường là người dự phòng, sẵn sàng thay nhạc trưởng chính khi có sự cố.
Leonard Bernstein nổi tiếng nhờ buổi hoà nhạc nào?
Ngày 14 tháng 11 năm 1943, khi đang là trợ lý nhạc trưởng của New York Philharmonic, Bernstein thay Bruno Walter bị ốm để chỉ huy buổi hoà nhạc ở Carnegie Hall mà không có buổi tập. Buổi diễn được phát thanh toàn quốc và đưa ông thành người nổi tiếng.
Cover conductor là gì?
Cover conductor là nhạc trưởng dự phòng, chuẩn bị đầy đủ chương trình và có mặt ở các buổi tập để có thể thay nhạc trưởng chính bất cứ lúc nào. Vai trò này thường do trợ lý nhạc trưởng đảm nhận.
Nhạc trưởng phó khác concertmaster thế nào?
Nhạc trưởng phó là người chỉ huy, đứng ngoài dàn nhạc và hỗ trợ nhạc trưởng chính. Concertmaster là bè trưởng violin thứ nhất, ngồi trong dàn nhạc, chơi đàn và dẫn dắt nhạc công từ bên trong.
Toscanini bắt đầu chỉ huy như thế nào?
Năm 1886, khi là nghệ sĩ cello 19 tuổi trong đoàn opera Ý lưu diễn ở Rio de Janeiro, Toscanini được đẩy lên bục chỉ huy vở Aida sau khi nhạc trưởng bị khán giả phản đối. Ông chỉ huy cả vở mà không nhìn tổng phổ.
