Nghệ sĩ đệm piano, ngày nay hay được gọi bằng tên tiếng Anh collaborative pianist, là người chơi piano cùng ca sĩ, nghệ sĩ violin, cello, kèn hoặc cả một dàn hợp xướng, thay vì độc tấu một mình. Họ không chỉ "đệm nền": trong ca khúc nghệ thuật và sonata, phần piano thường khó ngang hoặc khó hơn phần của người đứng phía trước. Nghề này đòi một nghệ sĩ piano hoàn chỉnh, cộng thêm khả năng thở cùng nhịp với người khác.
Từ "người đệm" tới "người cộng tác"
Trong nhiều thế kỷ, chữ thường dùng là accompanist, người đệm đàn. Chữ này không sai, nhưng dần bị coi là làm nhẹ vai trò của người ngồi ở đàn. Từ nửa sau thế kỷ 20, nhiều trường âm nhạc ở Mỹ đổi tên ngành học thành collaborative piano, nhấn mạnh rằng đây là hai nghệ sĩ cùng làm nên một tác phẩm. Ở châu Âu, cách gọi quen thuộc vẫn là người đệm đàn hoặc nghệ sĩ piano chuyên về ca khúc nghệ thuật.
Bản thân các nhà soạn nhạc đã thấy rõ chuyện này từ lâu. Nhiều sonata cho violin của Mozart và Beethoven khi xuất bản ghi tên là sonata "cho piano và violin", piano đứng trước. Ai từng mở bản nhạc ra cũng thấy phần piano ở đó không hề là phần phụ.
Họ làm những việc gì
| Môi trường | Công việc |
|---|---|
| Ca khúc nghệ thuật (Lied, mélodie) | Cùng ca sĩ dựng một chương trình hoà nhạc, phần piano gánh nửa câu chuyện |
| Nhạc thính phòng | Chơi sonata cùng violin, cello, sáo, kèn; tham gia tam tấu, tứ tấu có piano |
| Nhà hát opera | Làm répétiteur: đệm cho ca sĩ tập vai, dạy nhịp, phát âm, nhiều khi chơi thay cả dàn nhạc trong các buổi tập |
| Đoàn ba lê | Chơi cho lớp tập hằng ngày và các buổi dựng bài |
| Trường nhạc | Đệm cho học sinh trong giờ học, kỳ thi, cuộc thi, nhiều khi hàng chục tiết mục khác nhau trong một mùa |
| Hợp xướng, nhạc kịch | Đệm cho buổi tập, dạy bè, thay dàn nhạc khi chưa ráp |
Ở nhà hát opera, người đệm đàn tập vai còn là thầy dạy nhạc thầm lặng của ca sĩ. Họ biết cả vở, biết dàn nhạc sẽ chơi gì ở từng chỗ, và giúp ca sĩ tưởng tượng ra âm thanh đó trong phòng tập chỉ có một cây đàn.
Gerald Moore và câu hỏi "có to quá không?"
Người hay được coi là đã nâng vị thế của nghề này là Gerald Moore (1899–1987), nghệ sĩ piano người Anh. Ông đệm cho nhiều giọng hát lớn nhất giữa thế kỷ 20, trong đó có Dietrich Fischer-Dieskau, Elisabeth Schwarzkopf, Victoria de los Ángeles, Janet Baker, cùng nhiều nghệ sĩ đàn dây và kèn.
Cuốn hồi ký của ông có cái tên dí dỏm Am I Too Loud? (1962), đại ý "Mình có chơi to quá không?". Đó chính là câu người đệm đàn phải tự hỏi suốt đời. Năm 1967, buổi hoà nhạc chia tay sân khấu của ông ở Royal Festival Hall, London, có Schwarzkopf, de los Ángeles và Fischer-Dieskau cùng góp mặt. Ba ngôi sao đứng quanh người ngồi ở đàn: một hình ảnh hiếm hoi khi người đứng sau được đặt vào giữa.
Sau Moore, nhiều nghệ sĩ khác tiếp tục con đường này. Graham Johnson, cũng người Anh, được biết tới với bộ đĩa thu toàn bộ ca khúc của Schubert cho hãng Hyperion, làm cùng rất nhiều ca sĩ khác nhau. Ở Mỹ, Martin Katz vừa đệm cho các giọng opera lớn vừa đào tạo nhiều lứa nghệ sĩ đệm đàn.
Cái khó của nghề: chơi hay mà không chơi một mình
Thở cùng ca sĩ
Ca sĩ phải lấy hơi. Người đệm đàn phải biết họ sẽ lấy hơi ở đâu, dài bao lâu, và chờ đúng chừng đó mà không làm nhạc chùng xuống. Một nghệ sĩ đệm giỏi thường nhìn vai, nhìn ngực, nghe tiếng hít vào của người hát nhiều như nhìn bản nhạc.
Cân âm lượng
Piano đại dương cầm mở nắp có thể lấn át một giọng hát hoặc một cây violin dễ dàng. Người đệm phải giữ tiếng đàn tròn, đủ sâu nhưng không đè, và biết khi nào được bung ra, như ở đoạn dạo đầu hay kết thúc.
Đọc nhanh, chuyển giọng
Người đệm thường phải đọc thị tấu (sight-reading) tốt, có khi được đưa bản nhạc trước buổi tập vài phút. Ca sĩ còn hay xin hạ hoặc nâng giọng, nên kỹ năng dịch giọng ngay trên phím là lợi thế lớn.
Biết ngôn ngữ
Đệm ca khúc tiếng Đức, Pháp, Ý, Nga mà không hiểu lời thì khó chơi đúng ý. Nhiều nghệ sĩ đệm học ngôn ngữ, học phát âm cho hát, và hiểu bài thơ kỹ không kém ca sĩ.
Khi piano kể nửa câu chuyện
Ca khúc nghệ thuật của Schubert là ví dụ kinh điển. Trong "Erlkönig" (Vua Elf), phần piano là tiếng vó ngựa phi suốt bài, những chùm ba nốt dồn dập liên tục làm mỏi tay cả người chơi giỏi. Trong "Gretchen am Spinnrade" (Gretchen bên xa quay sợi), tay phải là vòng quay của bánh xe, và chỗ bánh xe dừng lại cũng là chỗ tâm trạng nhân vật vỡ ra. Ở những bài như vậy, người nghe nhớ hình ảnh đến từ cây đàn nhiều không kém lời hát.
Các tập ca khúc như Winterreise (Hành trình mùa đông) của Schubert hay Dichterliebe (Tình yêu của thi sĩ) của Schumann thậm chí kết thúc bằng đoạn piano chơi một mình sau khi ca sĩ đã im. Lúc đó, người ngồi ở đàn là người nói câu cuối.
Học và làm nghề đệm piano
Nhiều trường nhạc ở Mỹ và châu Âu có chương trình thạc sĩ, tiến sĩ riêng cho đệm piano. Đại học Nam California (USC) thường được nhắc tới là một trong những nơi đi đầu, gắn với tên nhà sư phạm Gwendolyn Koldofsky. Ở Việt Nam, sinh viên piano tại Nhạc viện TP.HCM, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Học viện Âm nhạc Huế thường bắt đầu làm quen với việc đệm qua lớp thính phòng và các buổi đệm cho bạn học thanh nhạc, đàn dây.
Về thu nhập, ở nhiều nơi người đệm đàn được trả thấp hơn độc tấu, và tên in nhỏ hơn trên tờ chương trình. Đó là lý do nhiều nghệ sĩ và trường học kiên trì vận động cách gọi "cộng tác" thay cho "đệm".
Góc nhìn hôm nay: làm người đệm tốt ở đời thường
Không cần biết chơi đàn, bài học của nghề đệm piano vẫn dùng được:
- Nghe người kia thở. Trong một cuộc họp hay một buổi làm việc nhóm, chú ý khi nào người đang trình bày cần một khoảng lặng, khi nào cần mình đỡ lời.
- Tự hỏi "mình có to quá không". Câu hỏi của Gerald Moore đáng treo ở bàn làm việc của bất kỳ ai giữ vai hỗ trợ.
- Chuẩn bị kỹ hơn người đứng trước. Người đệm phải biết cả phần của mình lẫn phần của người khác. Người yểm trợ giỏi cũng vậy.
- Biết lúc mình được nói câu cuối. Có những đoạn kết thuộc về người đứng sau; đừng ngại chơi trọn đoạn ấy.
Lần tới đi nghe một buổi hoà nhạc thính phòng, hãy thử dành một bài chỉ để nghe phần piano. Bạn sẽ nghe ra một cuộc đối thoại thay vì một người hát và một cái nền.
Câu hỏi thường gặp
Collaborative pianist là gì?
Collaborative pianist là nghệ sĩ piano chuyên chơi cùng người khác: ca sĩ, nhạc công đàn dây, kèn, hợp xướng hay vũ công. Tên gọi này thay cho chữ accompanist (người đệm đàn) để nhấn mạnh rằng hai người cùng làm nên tác phẩm, không ai là phần phụ.
Gerald Moore là ai?
Gerald Moore (1899–1987) là nghệ sĩ piano người Anh, nổi tiếng nhất trong nghề đệm đàn thế kỷ 20. Ông đệm cho Fischer-Dieskau, Schwarzkopf, Janet Baker và viết hồi ký Am I Too Loud? năm 1962.
Répétiteur là gì?
Répétiteur là nghệ sĩ piano làm việc ở nhà hát opera hoặc đoàn ba lê, đệm cho ca sĩ, vũ công tập vai thay cho dàn nhạc. Họ còn dạy nhịp, phát âm, cách vào câu, giúp ca sĩ chuẩn bị trước khi ráp với nhạc trưởng.
Đệm đàn có dễ hơn độc tấu không?
Không hẳn. Phần piano trong nhiều ca khúc và sonata khó ngang phần độc tấu, lại thêm việc phải nghe, chờ, cân âm lượng theo người khác. Đây là một chuyên ngành riêng, nhiều trường có bằng thạc sĩ, tiến sĩ cho nó.
Học đệm piano ở Việt Nam ở đâu?
Sinh viên piano ở Nhạc viện TP.HCM, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam và Học viện Âm nhạc Huế được học thính phòng và có nhiều dịp đệm cho bạn học. Cách học tốt nhất là đệm thật nhiều cho ca sĩ, nhạc công khác dưới sự góp ý của thầy.
