Ca sĩ hát bè (tiếng Anh: backup singer hoặc backing vocalist) là người hát phía sau ca sĩ chính để làm dày, làm đẹp và nâng giọng hát chính lên, bằng các bè hoà âm, tiếng "ooh, aah" làm nền, hoặc câu đáp lại câu hát chính. Họ có mặt trên phần lớn các bản thu pop, soul, rock, nhạc phim và trong hầu hết đêm nhạc lớn, nhưng thường đứng ở rìa sân khấu, ánh đèn mờ hơn và tên in nhỏ hơn. Nghề này đòi hỏi tai cực nhạy, giọng linh hoạt và một kiểu khiêm tốn rất riêng: hát hay mà không được "hát át".
Hát bè là gì, khác hát chính thế nào
Trong tiếng Việt, "hát bè" có hai nghĩa gần nhau. Nghĩa rộng là hát một bè khác giai điệu chính, như trong hợp xướng có bè soprano, alto, tenor, bass. Nghĩa hẹp, dùng trong nhạc nhẹ, là phần giọng phụ đi kèm một ca sĩ đứng giữa sân khấu. Bài này nói về nghĩa thứ hai.
Ca sĩ chính kể câu chuyện của bài hát. Ca sĩ hát bè dựng không gian cho câu chuyện ấy. Họ phải:
- Hát đúng cao độ tuyệt đối, vì một bè lệch nửa cung làm hỏng cả hợp âm.
- Hoà giọng với người bên cạnh, nghĩa là chỉnh âm sắc, độ rung, cách nhả phụ âm cho giống nhau.
- Giữ âm lượng dưới giọng chính, kể cả khi mình có giọng khoẻ hơn.
- Thuộc phần của mình cực nhanh, nhiều khi chỉ nghe một lượt trong phòng thu là phải thu.
Các kiểu hát bè thường gặp
| Kiểu | Làm gì | Nghe thấy ở đâu |
|---|---|---|
| Bè hoà âm | Hát cùng lời với ca sĩ chính nhưng ở quãng khác, thường là quãng ba hoặc quãng sáu trên hay dưới | Điệp khúc nhạc pop, country |
| Nền đệm (pad) | Ngân các nguyên âm "ooh", "aah" giữ hợp âm, như một lớp dàn dây bằng giọng người | Ballad, nhạc phim |
| Hỏi – đáp | Hát đáp lại một câu ngắn sau câu của ca sĩ chính | Gospel, soul, R&B |
| Hát chồng (double) | Hát đúng y giai điệu chính để làm giọng dày hơn | Bản thu phòng thu |
| Ad-lib và "giọng mồi" | Thêm những câu ngẫu hứng, tiếng hô, tiếng ngân cao ở đoạn cao trào | Đêm diễn sân khấu lớn |
Kiểu hỏi – đáp có gốc rất sâu trong nhạc nhà thờ của người Mỹ gốc Phi, nơi người dẫn xướng hát một câu và cả cộng đoàn đáp lại. Rất nhiều ca sĩ hát bè lừng danh của nhạc soul lớn lên từ những dàn đồng ca nhà thờ như vậy.
Những giọng hát bè đi vào lịch sử
Các nhóm hát bè chuyên nghiệp
- The Jordanaires – nhóm nam hát bè sau Elvis Presley trong nhiều năm, và cũng có mặt trên vô số bản thu country ở Nashville.
- The Blossoms – nhóm nữ ở Los Angeles có Darlene Love, hát bè trên rất nhiều đĩa pop đầu thập niên 1960.
- The Sweet Inspirations – nhóm có Cissy Houston, hát bè cho Aretha Franklin và từ năm 1969 đi diễn cùng Elvis ở Las Vegas.
- The Raelettes – nhóm nữ hát bè và hát đáp cho Ray Charles.
Những người bước ra từ hàng sau
Darlene Love là ví dụ hay được nhắc. Bà hát giọng chính trong "He's a Rebel" (1962), nhưng đĩa phát hành dưới tên nhóm The Crystals. Phải rất lâu sau tên bà mới được biết rộng rãi; năm 2011 bà được đưa vào Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll.
Merry Clayton được gọi tới phòng thu vào nửa đêm năm 1969 để hát cùng Mick Jagger trong "Gimme Shelter" của The Rolling Stones. Phần hát của bà, với đoạn giọng vỡ ra ở nốt cao, trở thành một trong những khoảnh khắc được nhắc nhiều nhất của nhạc rock.
Lisa Fischer hát bè cho The Rolling Stones trong các chuyến lưu diễn kéo dài hơn hai mươi năm, đồng thời có giải Grammy năm 1992 với đĩa đơn riêng "How Can I Ease the Pain".
Phim tài liệu 20 Feet from Stardom (2013) của Morgan Neville kể chuyện những người này và đoạt giải Oscar cho phim tài liệu dài. Tên phim nói về khoảng cách rất ngắn trên sân khấu, từ hàng hát bè lên tới micro chính giữa, mà phần lớn ca sĩ hát bè không bao giờ đi hết.
Vì sao giọng hay mà vẫn đứng hàng sau
Điều phim tài liệu kia chỉ ra rõ nhất: không thiếu ca sĩ hát bè hát hay hơn nhiều ngôi sao. Họ ở lại hàng sau vì nhiều lý do:
- Kỹ năng khác nhau. Hát bè đòi hoà vào người khác; hát chính đòi nổi bật hẳn lên và tạo dấu ấn riêng. Giỏi cái này không có nghĩa là thích hay hợp cái kia.
- Ngành công nghiệp. Thành ngôi sao cần bài hát hợp, người quản lý, hãng đĩa đầu tư, thời điểm. Nhiều người thử ra đĩa riêng rồi thấy không thành, quay lại nghề cũ.
- Chọn lựa của chính họ. Một số người nói thẳng rằng họ thích hát cùng người khác, thích cảm giác làm một phần của âm thanh lớn hơn mình, và không muốn gánh áp lực của người đứng giữa.
Hát bè ở Việt Nam
Ở Việt Nam, ca sĩ hát bè có mặt trong các ban nhạc sống, đêm nhạc lớn, chương trình truyền hình, phòng thu làm nhạc phim, quảng cáo. Nhiều người là sinh viên hoặc cựu sinh viên thanh nhạc ở Nhạc viện TP.HCM, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, hoặc trưởng thành từ các ca đoàn nhà thờ, các nhóm hát thiếu nhi. Không ít ca sĩ có tên tuổi hôm nay từng bắt đầu bằng việc hát bè cho đàn anh, đàn chị trước khi có bài hát riêng.
Nghề này ở trong nước thường làm theo buổi diễn hoặc theo bài thu, ít khi có hợp đồng dài. Người hát bè giỏi thường được các nhạc sĩ hoà âm phối khí, trưởng ban nhạc nhớ tên và gọi lại.
Góc nhìn hôm nay: muốn hát bè tốt, hay muốn là người "hát bè" tốt
Nếu bạn thích hát và muốn thử hát bè, ở nhà hay trong nhóm bạn, vài việc đáng làm:
- Nghe tách bè. Chọn một bài có bè rõ, tập nghe riêng giọng thứ hai. Nhiều bài nhạc đồng quê và nhạc gospel rất hợp để luyện.
- Tập quãng ba. Hát giai điệu chính, rồi thử hát cao hơn ba bậc trong gam. Đây là bè đơn giản nhất và nghe "đẹp" ngay.
- Thu âm mình. Bật bản thu, hát bè theo, nghe lại xem có lệch không, có lấn giọng chính không.
- Tham gia ca đoàn hoặc nhóm hát cộng đồng. Đó là trường học hát bè tự nhiên nhất, và cũng là nơi học cách nghe người bên cạnh.
Còn nếu không hát, tinh thần của ca sĩ hát bè vẫn dùng được ở chỗ làm và trong nhà: làm cho người đang "hát chính" nghe hay hơn; hoà vào nhóm trước khi tìm cách nổi bật; biết đưa ra một câu "đáp" đúng lúc, ngắn, đủ để người kia tự tin đi tiếp. Và nếu bạn là người đứng giữa, hãy nhớ quay lại giới thiệu tên những người phía sau, như các ca sĩ lớn vẫn làm cuối mỗi đêm diễn.
Câu hỏi thường gặp
Ca sĩ hát bè là gì?
Ca sĩ hát bè là người hát phía sau ca sĩ chính để làm giọng chính đầy đặn hơn, bằng bè hoà âm, tiếng ngân nền hoặc câu hát đáp. Họ làm việc trong phòng thu và trên sân khấu, thường không được ghi tên nổi bật như ca sĩ chính.
Hát bè khác hát hợp xướng thế nào?
Hợp xướng là nhiều người cùng hát nhiều bè ngang hàng nhau, thường không có một ca sĩ chính đứng giữa. Hát bè trong nhạc nhẹ là phần giọng phụ đi kèm một ca sĩ chính, được giữ thấp hơn về âm lượng để giọng chính nổi lên.
Phim 20 Feet from Stardom nói về gì?
Đây là phim tài liệu năm 2013 của Morgan Neville về các ca sĩ hát bè như Darlene Love, Merry Clayton, Lisa Fischer. Phim kể vì sao nhiều giọng hát xuất sắc vẫn ở hàng sau và đã đoạt giải Oscar phim tài liệu dài.
Hát bè thường hát quãng mấy?
Bè phổ biến và dễ nhất là quãng ba trên giai điệu chính, sau đó là quãng sáu dưới hoặc quãng ba dưới. Bè nào hợp còn tuỳ hợp âm từng chỗ, nên người hát bè phải nghe hoà âm chứ không chỉ cộng đều số bậc.
Ai hát giọng nữ trong bài Gimme Shelter?
Giọng nữ trong "Gimme Shelter" (1969) của The Rolling Stones là của Merry Clayton, một ca sĩ hát bè được gọi tới phòng thu vào ban đêm. Đoạn hát của bà được xem là một trong những phần hát bè nổi tiếng nhất của nhạc rock.
