Voi dì chăm voi con: vì sao voi cái non trông em giúp voi mẹ trong đàn

"Voi dì" là cách gọi những con voi cái trong cùng gia đình, không phải mẹ ruột, nhưng thường xuyên trông nom, che chở và dạy dỗ voi con. Giới nghiên cứu gọi đây là chăm con thay mẹ (allomothering). Ở voi châu Phi, phần lớn voi dì là những con cái còn non, chưa từng sinh con, và việc trông em vừa giúp voi con an toàn hơn vừa là cách các cô voi trẻ học làm mẹ.

Gia đình voi: một nhà toàn phụ nữ

Đơn vị cơ bản của xã hội voi là gia đình gồm voi bà, các con gái của bà, cháu gái và voi con. Voi đực lớn lên, đến tuổi dậy thì thì rời gia đình, sống một mình hoặc theo nhóm đực. Voi cái thì ở lại suốt đời bên mẹ, chị em, dì, cháu. Một gia đình vì thế có nhiều thế hệ voi cái cùng huyết thống sống sát nhau hàng chục năm.

Đứng đầu là voi cái già nhất, thường gọi là voi đầu đàn. Vai trò dẫn đường và nhớ chỗ có nước của voi đầu đàn đã được nhiều nhà nghiên cứu mô tả. Bài này nói về những người ít được để ý hơn: các cô, các dì, các chị lớn quây quanh voi con mỗi ngày.

Voi con cần nhiều người trông tới mức nào

Voi mang thai khoảng 22 tháng, lâu nhất trong các loài thú trên cạn. Voi con châu Phi mới sinh nặng cỡ một trăm ký, đứng dậy được trong vòng một, hai giờ, nhưng còn vụng về rất lâu. Cái vòi gồm hàng chục nghìn bó cơ, và voi con mất nhiều tháng mới điều khiển được: lúc đầu vòi lủng lẳng, vướng chân, phải quỳ xuống uống nước bằng miệng.

Voi con bú mẹ vài năm, đi theo gia đình mỗi ngày nhiều cây số tìm cỏ và nước. Nó dễ bị lạc, dễ bị kẹt bùn, dễ bị thú săn mồi để ý khi đứng tách ra. Một con voi mẹ vừa phải ăn đủ cho hai, vừa phải trông con, sẽ không xuể. Đó là chỗ voi dì bước vào.

Voi dì làm những việc gì

Cho bú chéo, tức voi dì cho voi con bú, có được ghi nhận nhưng không phổ biến. Phần lớn việc của voi dì là đi kèm, che chở và dỗ dành, không phải nuôi bằng sữa.

Bằng chứng từ Amboseli

Hiểu biết về voi dì đến nhiều nhất từ Dự án nghiên cứu voi Amboseli ở miền nam Kenya, do Cynthia Moss và Harvey Croze bắt đầu năm 1972. Đây là một trong những nghiên cứu theo dõi động vật hoang dã liên tục lâu nhất thế giới, gần như mọi con voi trong vùng đều được nhận mặt, đặt tên, ghi chép cả đời.

Nhà linh trưởng học và sinh thái học Phyllis Lee, khi làm việc ở Amboseli, đã nghiên cứu kỹ hành vi chăm con thay mẹ và công bố cuối thập niên 1980. Một số điểm chính được nhắc lại nhiều trong các tài liệu về sau:

• Voi dì tích cực nhất thường là voi cái còn non, chưa sinh con, đặc biệt là chị gái của voi con.
• Voi con ở gia đình có nhiều voi dì được trông nom nhiều hơn, voi mẹ có thêm thời gian ăn uống.
• Các nghiên cứu ở Amboseli cho thấy voi con trong gia đình có nhiều voi cái non giúp trông thì có khả năng sống qua những năm đầu đời cao hơn.

Phát hiện cuối cùng quan trọng: việc trông em không chỉ dễ thương mà có ý nghĩa sống còn. Trong những năm hạn nặng, gia đình nào đông người, có kinh nghiệm thì giữ được nhiều voi con hơn.

Trông em là học làm mẹ

Voi cái châu Phi thường sinh con đầu lòng khi đã vào tuổi thiếu niên muộn. Trước đó, nó có nhiều năm "thực tập" bằng cách trông em, trông cháu. Lúc đầu nó lóng ngóng, có khi kéo voi con đi sai hướng, có khi bị voi mẹ đẩy ra. Dần dần nó biết đứng ở đâu, khi nào cần chạy tới, cách dỗ một con voi nhỏ đang hoảng.

Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này có thể giúp voi cái trẻ nuôi con đầu lòng tốt hơn. Đồng thời, vì voi dì phần lớn là chị em và họ hàng, việc giúp nuôi một đứa cháu cũng là giúp truyền tiếp dòng gen chung của gia đình. Lợi ích đi về cả hai phía: voi con được chăm, voi dì được học.

Khi gia đình mất người lớn

Mặt trái của một xã hội dựa nhiều vào người lớn là khi người lớn mất đi, cả gia đình chịu hậu quả. Ở những nơi voi bị săn trộm lấy ngà nặng nề, những con voi cái lớn tuổi, ngà to, thường bị mất trước. Các gia đình còn lại có khi chỉ gồm voi trẻ, ít voi dì có kinh nghiệm. Nhiều nghiên cứu cho thấy những gia đình như vậy kém trong việc nhận ra mối nguy và có thể chịu căng thẳng kéo dài.

Ở các trung tâm cứu hộ voi mồ côi tại Kenya, người chăm sóc đóng vai voi dì: ngủ cạnh voi con, cho bú bình, dẫn đi ra rừng hằng ngày, rồi từ từ cho voi con nhập vào nhóm voi đã được thả trước đó. Những voi cái mồ côi lớn hơn trong nhóm thường tự nhận vai trông voi nhỏ, như thể tập tính chăm em vẫn còn nguyên dù gia đình ruột không còn.

Voi châu Á và voi ở Việt Nam

Voi châu Á cũng sống theo gia đình mẫu hệ và cũng có voi dì, dù nhóm thường nhỏ hơn và được nghiên cứu ít hơn voi châu Phi. Ở Việt Nam, voi hoang dã còn rất ít, sống rải rác ở các khu rừng như Vườn quốc gia Yok Đôn (tỉnh Đắk Lắk), Vườn quốc gia Cát Tiên (tỉnh Đồng Nai, tỉnh Lâm Đồng), Vườn quốc gia Pù Mát (tỉnh Nghệ An) và một số khu bảo tồn khác. Voi nhà ở Buôn Đôn từng là một phần đời sống của người M'nông, người Lào trong vùng; ngày nay các chương trình bảo tồn ở Đắk Lắk đang chuyển dần từ cưỡi voi sang cho du khách đi bộ theo và quan sát voi sinh hoạt tự nhiên, cách giúp voi sống gần với tập tính thật của chúng hơn.

Người muốn xem voi nên chọn những nơi không cho cưỡi, không bắt voi biểu diễn, có hướng dẫn viên giữ khoảng cách. Nếu may mắn thấy một nhóm voi có voi con, hãy để ý con voi cái đi sát bên nó: rất có thể đó là chị hoặc dì, không phải mẹ.

Góc nhìn hôm nay: làm "dì" trong một gia đình người

Văn hoá Việt vốn có sẵn vai này: dì, cô, chị cả bế em, bà ngoại trông cháu. Chuyện voi nhắc lại vài điều đáng nhớ:

• Đỡ cho mẹ được ăn, được ngủ. Voi mẹ có thêm thời gian kiếm ăn nhờ voi dì. Người chăm em bé ở nhà cũng cần có người trông thay vài giờ.
• Trông em là học, không phải gánh. Trẻ lớn trong nhà được giao trông em vừa sức, có người lớn ở gần, học được nhiều về sự kiên nhẫn. Quá sức thì thành gánh nặng.
• Một gia đình nhiều người lớn chịu sóng gió tốt hơn. Giữ liên lạc với họ hàng, hàng xóm thân là giữ thêm "voi dì" cho con mình lúc khó.
• Người dì không thay mẹ. Voi dì giúp mà không tranh. Người phụ chăm trẻ cũng nên tôn trọng cách của bố mẹ đứa trẻ.

Muốn đọc thêm, có thể tìm cuốn Elephant Memories của Cynthia Moss, ghi lại mười mấy năm đầu theo dõi các gia đình voi ở Amboseli, hoặc các bài tổng quan về xã hội voi của Phyllis Lee và Joyce Poole.