Chim sinh sản hợp tác: khi chim con năm trước ở lại giúp bố mẹ nuôi em

Chim sinh sản hợp tác là những loài mà ngoài cặp bố mẹ, còn có thêm một hay nhiều con chim khác cùng nuôi lứa con, gọi là chim giúp tổ. Phần lớn chim giúp tổ là con của chính cặp đó từ những lứa trước, ở lại nhà thay vì tách đi, rồi tha mồi, canh tổ và nuôi các em. Theo ước tính thường được trích của nhà điểu học Andrew Cockburn, khoảng 9% số loài chim trên thế giới có kiểu sống này.

Chim giúp tổ làm những việc gì

Chim giúp tổ không phải khách đứng xem. Chúng làm gần đủ việc của bố mẹ, chỉ trừ đẻ trứng:

• Tha mồi về cho chim non, có loài số chuyến tha mồi của chim giúp tổ cộng lại không kém bố mẹ.
• Đứng canh từ cành cao, phát tiếng báo động khi có rắn, diều hâu hay mèo rừng tới gần.
• Xua đuổi kẻ lạ, cùng cả nhà giữ ranh giới lãnh thổ.
• Ở một số loài, giúp xây hoặc sửa tổ, dọn phân chim non ra khỏi tổ.

Điều làm người quan sát ngạc nhiên là những con chim này hoàn toàn có thể tự đi lập tổ. Chúng đã trưởng thành về thể chất. Vậy mà chúng chọn ở lại thêm một mùa, hai mùa, có loài ở lại nhiều năm, chăm những đứa em không phải con mình.

Những loài được nghiên cứu kỹ nhất

Bài học từ những hòn đảo Seychelles

Câu chuyện chích Seychelles giống một thí nghiệm tự nhiên. Loài chim nhỏ này từng chỉ còn rất ít cá thể trên đảo Cousin. Khi mọi lãnh thổ tốt trên đảo đã có chủ, chim non lớn lên không có chỗ để lập tổ, nên ở lại giúp bố mẹ. Jan Komdeur và đồng nghiệp chuyển một số chim sang những đảo chưa có loài này. Trên đảo mới còn nhiều chỗ trống, chim non lập tổ riêng thay vì ở lại giúp. Khi các đảo mới cũng dần kín chỗ, kiểu ở lại giúp tổ quay trở lại.

Từ đó ra một ý rất đời thường: ở lại giúp nhà không phải vì lười ra riêng. Đó là lựa chọn khôn ngoan khi bên ngoài chưa có chỗ tốt để bắt đầu.

Vì sao ở lại giúp lại có lợi

Thoạt nhìn, giúp nuôi con người khác là thiệt cho chính mình. Các nhà sinh học đưa ra mấy lời giải, thường cùng lúc đúng chứ không loại trừ nhau.

Giúp người cùng huyết thống

Năm 1964, nhà sinh học người Anh W. D. Hamilton đưa ra ý tưởng về chọn lọc họ hàng. Một con chim giúp nuôi em ruột cũng là đang giúp truyền tiếp một phần gen giống mình. Hamilton tóm thành một bất đẳng thức ngắn: việc giúp đỡ được chọn lọc giữ lại khi lợi ích cho người nhận, nhân với độ gần gũi họ hàng giữa hai bên, lớn hơn cái giá mà người giúp bỏ ra. Nghiên cứu trảu trán trắng của Stephen Emlen ủng hộ ý này khá rõ: một con trảu khi muốn giúp, thường chọn giúp tổ của họ hàng gần nhất trong đàn.

Chờ thời và giữ chỗ

Ở giẻ cùi bụi Florida, lãnh thổ là thứ quý nhất. Chim giúp tổ ở lại có cơ hội thừa kế lãnh thổ khi bố mẹ chết, hoặc được cả nhà cùng mở rộng ranh giới rồi tách cho một góc. Ở lại vì thế vừa là giúp, vừa là xếp hàng chờ một mảnh đất.

Học nghề làm bố mẹ

Ở một số loài, chim từng giúp tổ khi tự lập tổ về sau nuôi con thành công hơn chim chưa từng giúp. Tha mồi, nhận ra kẻ thù, biết khi nào chim non đói thật: đó là những kỹ năng học được bằng tay chân chứ không chỉ bằng bản năng. Ý này ở nhiều loài vẫn còn tranh luận, vì chim giúp tổ thường cũng là chim sống ở lãnh thổ tốt hơn ngay từ đầu.

Đóng góp để được ở lại

Có giả thuyết cho rằng ở vài loài, chim giúp tổ "trả tiền nhà" bằng công sức. Con nào lười, đôi khi bị bố mẹ hoặc con đầu đàn rượt đuổi. Bằng chứng cho ý này có ở một số loài cá và chim, nhưng không phổ quát.

Người giúp làm thay đổi cả cách bố mẹ đầu tư

Năm 2007, Andrew Russell, Naomi Langmore và cộng sự công bố trên tạp chí Science một phát hiện tinh tế ở tiên oanh lộng lẫy. Khi trong nhà có chim giúp tổ, chim mẹ đẻ trứng nhỏ hơn một chút. Chim non vẫn lớn bình thường vì có thêm người tha mồi bù vào. Chim mẹ thì tiết kiệm được sức, nhờ đó sống khoẻ hơn qua các mùa sau.

Phát hiện này giải thích vì sao nhiều nghiên cứu trước từng thấy chim giúp tổ "không làm chim non to hơn". Lợi ích không nằm ở chim non mà chuyển sang chim mẹ. Người giúp đã đỡ cho người chăm sóc chính, chứ không chỉ chăm cho đứa bé. Đây là chi tiết đáng nhớ với bất kỳ ai từng phụ chăm một em bé trong nhà: đỡ cho người mẹ được ngủ một giấc cũng là giúp.

Hợp tác cũng có căng thẳng

Đời sống chung không êm như tranh vẽ. Ở tiên oanh, nhiều chim non trong tổ không phải con của con đực đang nuôi, vì chim mái thường giao phối với con đực ở lãnh thổ khác. Ở một số loài sống bầy, con đầu đàn ngăn cấp dưới sinh sản. Ở loài khác, nhiều chim mái cùng đẻ chung một tổ rồi có khi đẩy trứng của nhau ra ngoài. Các nhà nghiên cứu vì thế không xem chim giúp tổ là "tấm gương đạo đức". Họ xem đó là một kiểu thoả thuận nhiều bên, có lợi, có thiệt, có lúc gian, giữ được vì nhìn tổng thể vẫn có lợi cho người trong cuộc.

Một quan sát lớn hơn: các loài sinh sản hợp tác hay gặp ở những nơi khí hậu thất thường, như vùng bán khô hạn ở châu Phi và nước Úc. Khi năm mưa năm hạn không đoán trước được, một gia đình đông tay giữ cho lứa con sống sót qua cả mùa xấu. Sống chung là một cách bảo hiểm.

Ở Việt Nam có chim nào giúp tổ

Các nghiên cứu chi tiết về chim giúp tổ ở Việt Nam còn ít. Tuy vậy, nhiều nhóm chim có mặt ở nước ta có họ hàng gần đã được ghi nhận sinh sản hợp tác ở nơi khác, ví dụ một số loài trảu, khướu sống thành bầy ồn ào trong bụi rậm, hay các loài chim sống đàn quanh vườn. Người đi xem chim ở các vườn quốc gia như Cúc Phương (tỉnh Ninh Bình), Bạch Mã (TP Huế) hay Cát Tiên (tỉnh Đồng Nai, tỉnh Lâm Đồng) nếu kiên nhẫn ngồi gần một tổ, đôi khi thấy hơn hai con chim cùng tha mồi về. Ghi lại cẩn thận, chụp ảnh từ xa, không lại gần làm động tổ, là đã góp được một dòng dữ liệu cho cộng đồng xem chim.

Góc nhìn hôm nay: làm "chim giúp tổ" trong gia đình và nơi làm việc

Không cần biến chuyện chim thành bài giảng đạo đức. Nhưng vài điều nhìn thấy ở các tổ chim khá đúng với người:

1. Giúp người chăm chính, không chỉ giúp đứa bé. Phụ nấu cơm, đón con, thay ca một đêm cho người đang nuôi con nhỏ hay chăm người ốm có khi giá trị hơn quà cho đứa trẻ.
2. Ở lại giúp là học nghề. Người trẻ phụ việc trong một nhóm giỏi đang tích luỹ thứ mà sau này tự đứng ra mới cần.
3. Giúp có chọn lọc thì bền. Chim trảu chọn tổ gần nhất. Người cũng nên chọn giúp đúng chỗ mình hiểu và theo được lâu, hơn là rải sức khắp nơi rồi kiệt.
4. Nhìn thấy người giúp. Chim mẹ "biết" có người giúp nên điều chỉnh. Người chăm chính trong nhà cũng cần nói ra là mình đang được đỡ phần nào, để cả nhà chia việc cho đúng.

Ai muốn đọc thêm có thể tìm các công trình về giẻ cùi bụi Florida của Woolfenden và Fitzpatrick, các bài của Stephen Emlen về trảu ở Kenya, hoặc sách giáo khoa sinh thái học hành vi có chương về chọn lọc họ hàng của Hamilton.