Catcher là cầu thủ ngồi xổm sau tấm gôn nhà (home plate) trong bóng chày, bắt từng cú ném của pitcher và ra ký hiệu cho pitcher biết nên ném kiểu bóng nào. Đây là vị trí duy nhất nhìn thấy toàn bộ sân và mọi cầu thủ phòng ngự từ phía trước, nên catcher vừa là người bắt bóng, vừa là người chỉ huy hàng phòng ngự. Họ ít khi là ngôi sao ghi điểm, nhưng nhiều pitcher nổi tiếng nói thành công của mình gắn với người ngồi xổm phía trước họ.
Catcher ở đâu trong một trận bóng chày
Bóng chày có chín người phòng ngự. Pitcher đứng trên ụ ném giữa sân trong, ném bóng về phía người đánh bóng (batter) của đội tấn công. Catcher ngồi ngay sau batter, đeo găng to, bắt những quả bóng mà batter không đánh trúng hoặc không vung gậy. Ở cấp chuyên nghiệp, có pitcher ném nhanh tới khoảng 160 km/h, và catcher phải bắt quả bóng đó ở khoảng cách chưa tới 20 m, sau lưng một người đang vung gậy.
Trong một trận chín hiệp, mỗi đội ném hơn trăm quả là chuyện bình thường. Catcher đổi tư thế ngồi xổm, đứng dậy, ném trả bóng cho pitcher sau mỗi quả. Đầu gối và hông của họ chịu tải nặng hơn mọi vị trí khác trên sân.
Bộ đồ nghề mà người Mỹ gọi đùa là "công cụ của sự ngớ ngẩn"
Catcher mặc nhiều đồ bảo hộ nhất đội: mặt nạ hoặc mũ bảo hiểm có lưới, áo giáp ngực, ống chân, và chiếc găng dày đặc biệt gọi là mitt. Trong giới bóng chày Mỹ có biệt danh tools of ignorance cho bộ đồ này, ý đùa rằng người thông minh thì chẳng ai chọn ngồi xổm hứng bóng tốc độ cao cả ngày. Thực tế ngược lại: catcher thường là người hiểu chiến thuật nhất đội, nhiều huấn luyện viên trưởng ở các giải lớn từng chơi vị trí này.
Đồ bảo hộ ra đời dần dần
- Cuối thập niên 1870: mặt nạ catcher xuất hiện ở bóng chày đại học Mỹ, thường được ghi nhận gắn với Đại học Harvard. Trước đó catcher đứng xa sau gôn để bắt bóng nảy, và chịu chấn thương mặt khá thường xuyên.
- Cuối thế kỷ 19: găng có đệm và áo giáp ngực dần phổ biến. Ban đầu nhiều người còn coi đeo đồ bảo hộ là thiếu can đảm.
- Đầu thế kỷ 20: ống chân bảo hộ được đưa vào giải chuyên nghiệp.
Lịch sử này kể một điều quen thuộc: những người làm việc nặng phía sau thường phải chịu rủi ro một thời gian dài trước khi được trang bị cho tử tế.
Ra ký hiệu: cuộc trò chuyện không lời giữa hai người
Trước mỗi cú ném, catcher dùng ngón tay ra ký hiệu giữa hai đùi, khuất khỏi tầm nhìn của đội tấn công. Một ngón là bóng thẳng tốc độ cao, hai ngón là bóng xoáy, ba ngón là một kiểu bóng khác. Kèm theo đó là vị trí: catcher dịch găng sang trái hay phải để báo pitcher nhắm vào góc nào.
Pitcher có quyền lắc đầu từ chối, và catcher đưa ra lựa chọn khác. Cuộc đối thoại im lặng này diễn ra hàng trăm lần mỗi trận. Để chọn đúng, catcher phải nhớ:
- batter này đánh tốt và đánh kém những loại bóng nào;
- lần trước gặp nhau, batter bị loại hay đánh trúng bằng cú ném nào;
- pitcher hôm nay đang ném tốt loại bóng nào, loại nào đang "lạc";
- tình huống trận: có người ở gôn không, bao nhiêu out, đếm bóng ra sao.
Khi có người đội tấn công đứng ở gôn hai, người đó nhìn thẳng được vào tay catcher và có thể đoán ký hiệu rồi báo cho đồng đội. Catcher phải đổi sang bộ ký hiệu phức tạp hơn, ví dụ chỉ tính ký hiệu thứ hai trong chuỗi. Từ năm 2022, giải nhà nghề Mỹ MLB cho phép dùng thiết bị điện tử đeo cổ tay để catcher bấm nút gửi tín hiệu tới tai nghe của pitcher, phần lớn để chống đội bạn lấy trộm ký hiệu.
Những việc khác của catcher
"Đóng khung" quả ném
Trọng tài chính đứng ngay sau catcher và quyết định một quả bóng là strike (vào vùng hợp lệ) hay ball (ra ngoài). Với những quả sát mép, cách catcher bắt bóng ảnh hưởng tới cách trọng tài nhìn. Catcher giỏi bắt gọn, giữ găng đứng yên ở mép vùng strike thay vì kéo giật ra ngoài. Kỹ năng này gọi là framing. Từ khi có dữ liệu theo dõi từng quả ném, các đội đo được catcher nào "đòi" được nhiều strike hơn, và kỹ năng thầm lặng này bỗng có giá trị đo được.
Một số giải và cấp thi đấu đang thử nghiệm hệ thống máy xét strike tự động, có lúc dùng để kiểm tra lại quyết định trọng tài. Nếu máy được dùng rộng rãi, giá trị của framing sẽ thay đổi; đây là chuyện bóng chày còn đang bàn.
Chặn bóng nảy
Khi pitcher ném bóng xoáy cắm xuống đất, catcher phải quỳ xuống chặn bằng cả thân người để bóng không lăn ra xa, nếu không người chạy ở gôn sẽ lên gôn tiếp. Đây là việc đau và không có trong bảng thành tích nào.
Chặn người cướp gôn
Người chạy ở gôn một có thể chạy cướp gôn hai trong lúc pitcher ném. Catcher phải bắt bóng, đứng dậy, ném chính xác tới gôn hai trong khoảng hai giây. Thời gian từ lúc bóng chạm găng tới lúc tới tay người ở gôn hai gọi là pop time, chỉ số đo sức ném của catcher.
Chỉ huy hàng phòng ngự
Catcher là người duy nhất nhìn thẳng ra toàn sân. Họ gọi ai bắt bóng bổng, nhắc đồng đội dịch vị trí, báo số out, và chạy lên ụ ném nói chuyện với pitcher khi thấy người ném mất bình tĩnh. Số lần lên ụ ném mỗi trận ở MLB nay bị giới hạn để trận đấu nhanh hơn, nên mỗi lần lên là phải nói trúng điều cần nói.
Va chạm ở gôn nhà và luật bảo vệ catcher
Catcher thường phải đứng chắn gôn nhà để chạm bóng vào người chạy về ghi điểm. Trong nhiều thập kỷ, người chạy được phép lao thẳng vào catcher để làm rơi bóng. Va chạm kiểu này gây nhiều chấn thương nặng, có ca gãy chân, chấn động não. Từ năm 2014, MLB đưa ra luật cấm người chạy cố tình lao vào catcher, đồng thời cấm catcher chặn đường khi chưa có bóng. Đây là một trong những lần hiếm hoi luật bóng chày thay đổi chủ yếu vì an toàn của một vị trí.
So sánh catcher với các vị trí phòng ngự khác
| Tiêu chí | Catcher | Cầu thủ sân trong | Cầu thủ sân ngoài |
|---|---|---|---|
| Số lần chạm bóng mỗi trận | Mỗi cú ném, hơn trăm lần | Vài lần đến vài chục lần | Thường chỉ vài lần |
| Tư thế chủ yếu | Ngồi xổm | Đứng thấp, sẵn sàng lao | Đứng, chạy xa |
| Đồ bảo hộ | Mặt nạ, giáp ngực, ống chân, găng dày | Găng thường | Găng thường |
| Vai trò chỉ huy | Rất lớn, gọi kiểu ném và điều phòng ngự | Vừa phải | Ít |
| Thời gian nghỉ trong mùa | Cần nghỉ thường xuyên | Ít hơn | Ít hơn |
Vì tải nặng, các đội MLB hầu như luôn có catcher dự bị đá chính một phần số trận, và catcher hay kết thúc sự nghiệp sớm hơn hoặc chuyển sang vị trí nhẹ hơn khi có tuổi.
Góc nhìn hôm nay: người ngồi xổm phía sau
Bóng chày ở Việt Nam còn là môn ít người chơi, chủ yếu ở các câu lạc bộ tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và một số trường quốc tế. Nhưng hình ảnh catcher thì quen với bất cứ ai làm việc nhóm: người ngồi thấp, nhìn được toàn cảnh, nhớ thói quen của từng người, ra ký hiệu cho ngôi sao, rồi để ngôi sao nhận tràng pháo tay.
Mấy điều đáng học từ vị trí này:
- Nhớ người khác cần gì. Catcher giỏi nhớ thói quen của từng pitcher và từng batter. Nhớ đồng nghiệp làm tốt nhất vào buổi sáng hay chiều, thích nhận việc bằng văn bản hay bằng lời, là đã làm được nửa việc điều phối.
- Đề xuất chứ đừng áp đặt. Catcher ra ký hiệu, pitcher có quyền lắc đầu. Người hỗ trợ đưa phương án, người làm chính quyết.
- Lên ụ ném đúng lúc. Khi đồng đội rối, một câu nói ngắn đúng lúc quý hơn mười câu sau khi mọi chuyện đã hỏng.
- Chấp nhận việc không ai chấm. Chặn bóng nảy, giữ găng đứng yên, đổi ký hiệu cho an toàn: không có trong bảng thành tích, nhưng thiếu là đội thua.
Người muốn tìm hiểu thêm có thể xem các trận bóng chày Nhật Bản hoặc MLB với góc máy đặt sau ụ ném, góc máy phổ biến nhất trên truyền hình, và chỉ nhìn tay catcher trước mỗi cú ném.
Câu hỏi thường gặp
Catcher trong bóng chày là gì?
Catcher là cầu thủ ngồi xổm sau gôn nhà, bắt bóng của pitcher và ra ký hiệu chọn kiểu ném. Họ còn chặn người cướp gôn, bảo vệ gôn nhà và chỉ huy hàng phòng ngự vì nhìn được toàn sân.
Vì sao catcher phải ra ký hiệu bằng ngón tay?
Ký hiệu cho pitcher biết nên ném loại bóng nào và nhắm vào đâu, mà đội tấn công không nghe được. Ngón tay được giấu giữa hai đùi; khi có người đối phương ở gôn hai, catcher đổi sang bộ ký hiệu phức tạp hơn để tránh bị đoán.
Framing trong bóng chày là gì?
Framing là kỹ năng bắt bóng sao cho những quả ném sát mép vùng strike trông rõ là strike trong mắt trọng tài. Catcher giỏi giữ găng đứng yên, bắt gọn, nhờ đó đòi được thêm strike cho pitcher.
Tools of ignorance nghĩa là gì?
Đó là biệt danh đùa trong bóng chày Mỹ cho bộ đồ bảo hộ của catcher, ý rằng chỉ người khờ mới chọn vị trí nặng nhọc này. Thực tế catcher thường là người hiểu chiến thuật nhất đội.
Pop time là gì?
Pop time là khoảng thời gian từ lúc bóng chạm găng catcher tới lúc bóng tới tay đồng đội ở gôn hai khi chặn người cướp gôn. Ở cấp chuyên nghiệp, con số này thường quanh hai giây, càng ngắn càng tốt.
