Nữ hộ sinh qua các thời: từ bà đỡ cổ đại đến nghề hộ sinh hôm nay

Nữ hộ sinh là một trong những nghề chăm sóc cổ xưa nhất: từ Hy Lạp cổ đại, Trung Hoa, Ai Cập đến làng quê Việt Nam, việc đỡ đẻ gần như luôn nằm trong tay những người phụ nữ có kinh nghiệm. Qua nhiều thế kỷ, nghề này đi từ truyền miệng sang sách vở, rồi trường lớp và giấy phép. Ngày nay hộ sinh là một nghề y tế độc lập, theo dõi mẹ và bé từ lúc mang thai tới sau sinh, và được thế giới tôn vinh vào ngày 5 tháng 5 hằng năm.

Bà đỡ thời cổ đại: từ mẹ của Socrates đến Soranus

Một trong những dấu vết sớm nhất về nghề hộ sinh ở phương Tây nằm trong triết học. Trong đối thoại Theaetetus của Plato, Socrates kể rằng mẹ ông, bà Phaenarete, là một bà đỡ, và ông tự ví phương pháp hỏi đáp của mình như nghề của mẹ: không sinh ra tư tưởng mà giúp người khác "sinh" ra ý tưởng của họ. Từ đó tiếng Hy Lạp có chữ maieutikē, "nghệ thuật đỡ đẻ", dùng cho cách dạy bằng câu hỏi.

Đến thế kỷ thứ 1–2 sau Công nguyên, thầy thuốc Soranus ở Ephesus viết bộ sách Gynaecology, trong đó có một phần dành riêng để mô tả một bà đỡ tốt nên là người thế nào. Ông muốn bà đỡ biết chữ để học được lý thuyết, có trí nhớ tốt, kín đáo, không mê tín, bình tĩnh, có đôi tay mềm mại và móng tay cắt ngắn. Nhiều yêu cầu trong danh sách ấy nghe vẫn hợp lý sau gần hai nghìn năm.

Châu Âu trung đại và cận đại: giấy phép và sách in

Ở châu Âu thời trung đại, bà đỡ học nghề theo kiểu học việc: theo một bà đỡ lớn tuổi nhiều năm rồi mới tự làm. Ở nhiều nơi, chính quyền thành phố hoặc giáo hội cấp phép cho bà đỡ, một phần vì họ được phép làm lễ rửa tội khẩn cấp khi đứa trẻ có nguy cơ không qua khỏi. Giấy phép vì thế xét cả tay nghề lẫn tư cách đạo đức.

Louise Bourgeois, bà đỡ của hoàng hậu

Louise Bourgeois (1563–1636) là bà đỡ ở Paris, được chọn đỡ đẻ cho hoàng hậu Marie de' Medici, trong đó có lần sinh vua Louis XIII tương lai năm 1601. Năm 1609 bà xuất bản sách về nghề, được xem là cuốn sách đầu tiên do một bà đỡ viết ở Pháp. Điều đáng chú ý là bà viết từ kinh nghiệm thực hành, ghi lại các ca khó, và chủ động chia sẻ để người cùng nghề học được.

Angélique du Coudray và con búp bê vải

Giữa thế kỷ 18, nước Pháp lo ngại về số mẹ và trẻ sơ sinh tử vong ở nông thôn, nơi bà đỡ thường không được học hành. Angélique du Coudray, một bà đỡ ở Paris, được triều đình giao nhiệm vụ đi khắp các tỉnh dạy nghề. Công cụ nổi tiếng nhất của bà là một mô hình sinh nở bằng vải và da, kích thước như người thật, để học trò thực hành trên đó thay vì chỉ nghe giảng. Bà xuất bản sách hướng dẫn năm 1759 và trong hơn hai mươi năm đi dạy đã đào tạo hàng nghìn học trò. Một mô hình của bà còn được lưu giữ ở bảo tàng tại Rouen.

Martha Ballard: một quyển nhật ký và vài trăm ca đỡ đẻ

Martha Ballard (1735–1812) là bà đỡ ở thị trấn Hallowell, vùng Maine, Mỹ. Từ năm 1785 tới khi mất năm 1812, bà viết nhật ký gần như mỗi ngày: thời tiết, việc nhà, những lần đi đỡ đẻ, những lần chăm người ốm trong vùng. Theo ghi chép của chính bà, bà đã có mặt ở khoảng tám trăm ca sinh.

Quyển nhật ký nằm im trong kho lưu trữ gần hai thế kỷ, bị coi là ghi chép vụn vặt. Năm 1990, nhà sử học Laurel Thatcher Ulrich xuất bản cuốn A Midwife's Tale dựa trên nhật ký này, cho thấy một bức tranh hiếm hoi về đời sống, y tế và mạng lưới giúp đỡ giữa phụ nữ ở một thị trấn Mỹ thời lập quốc. Cuốn sách nhận giải Pulitzer mục lịch sử năm 1991. Câu chuyện Martha Ballard nhắc rằng người yểm trợ thầm lặng thường không để lại tượng đài, chỉ để lại sổ ghi chép.

Semmelweis và hai khoa sinh ở Vienna

Năm 1847, bác sĩ Ignaz Semmelweis làm việc ở bệnh viện đa khoa Vienna, nơi có hai khoa sinh. Một khoa do bác sĩ và sinh viên y phụ trách, khoa kia do học viên hộ sinh phụ trách. Sản phụ ở khoa của bác sĩ mắc sốt hậu sản và tử vong nhiều hơn hẳn khoa của hộ sinh — chênh lệch lớn đến mức phụ nữ Vienna biết chuyện và sợ bị xếp vào khoa thứ nhất.

Semmelweis nhận ra sinh viên y thường đi thẳng từ phòng mổ tử thi sang khám sản phụ. Ông bắt mọi người rửa tay bằng dung dịch vôi clo trước khi khám, và tỷ lệ tử vong ở khoa bác sĩ giảm mạnh. Thời đó chưa có lý thuyết vi trùng, nhiều đồng nghiệp không chấp nhận ý tưởng của ông. Đây là chuyện về vệ sinh, nhưng nó cũng cho thấy một điều ít được nói: trong suốt một giai đoạn dài, nơi do hộ sinh phụ trách lại an toàn hơn.

Bà đỡ ở làng quê Việt Nam và nữ hộ sinh hôm nay

Ở làng quê Việt Nam xưa, đỡ đẻ là việc của bà mụ, bà đỡ — thường là phụ nữ lớn tuổi có kinh nghiệm, học nghề từ người đi trước. Họ không chỉ đỡ đẻ mà còn hướng dẫn kiêng cữ, tắm cho trẻ, và giữ một vị trí đặc biệt trong làng.

Trong thế kỷ 20, nghề hộ sinh ở Việt Nam dần chuyển sang đào tạo chính quy. Ngày nay ngành Hộ sinh được đào tạo ở các trường trung cấp, cao đẳng và đại học y. Nữ hộ sinh làm việc ở khoa sản bệnh viện, nhà hộ sinh, trạm y tế xã, phường; theo dõi thai, đỡ các ca sinh thường, chăm sóc mẹ và bé sau sinh, tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ và kế hoạch hoá gia đình. Ở vùng xa, đội ngũ cô đỡ thôn bản người dân tộc thiểu số được đào tạo để giúp phụ nữ sinh nở an toàn hơn khi đường tới cơ sở y tế còn xa.

Vai trò của hộ sinh trên thế giới hôm nay

Liên đoàn Hộ sinh Quốc tế (ICM) định nghĩa hộ sinh là nghề độc lập, chăm sóc phụ nữ trong thai kỳ, khi sinh và sau sinh, chăm sóc trẻ sơ sinh, đồng thời biết nhận ra lúc nào cần chuyển sang bác sĩ sản khoa. Ngày Quốc tế Hộ sinh 5 tháng 5 được ICM khởi xướng và tổ chức từ năm 1992.

Ở nhiều nước như Hà Lan, Anh, các nước Bắc Âu, phần lớn ca sinh thường do hộ sinh theo dõi chính; bác sĩ sản tập trung vào ca có nguy cơ. Tổ chức Y tế Thế giới và Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc nhiều lần nhấn mạnh rằng thiếu hộ sinh được đào tạo đầy đủ là một trong những nguyên nhân khiến tử vong mẹ còn cao ở các nước nghèo.

Góc nhìn hôm nay: điều nghề hộ sinh dạy về việc yểm trợ

Hình ảnh mà Socrates mượn để tả mình vẫn đúng: người hộ sinh không phải nhân vật chính của ca sinh. Người mẹ mới là người làm việc khó nhất. Hộ sinh ở cạnh, theo dõi, động viên, can thiệp đúng lúc và biết khi nào phải gọi người khác.

• Ở cạnh mà không giành phần. Trong nhóm làm việc, người hỗ trợ giỏi giúp người khác hoàn thành việc của họ, không làm thay.
• Biết khi nào cần chuyển tiếp. Hộ sinh giỏi là người nhận ra sớm điều vượt quá khả năng của mình.
• Người nhà nên hỏi chuyên môn. Mọi thắc mắc về mang thai, sinh nở, chăm sóc sau sinh cần được hỏi ở cơ sở y tế; các lớp tiền sản của bệnh viện là nơi tốt để cả hai vợ chồng cùng học.

Muốn đọc thêm, cuốn A Midwife's Tale của Laurel Thatcher Ulrich là lựa chọn kinh điển. Ở Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam tại Hà Nội có các phần trưng bày về đời sống, phong tục sinh nở của phụ nữ các dân tộc, đáng xem cùng gia đình.