Clara Barton và Hội Chữ thập đỏ Mỹ: từ cô giáo đến người cứu trợ

Clara Barton (1821–1912) là cô giáo, nhân viên văn phòng và người đi tiếp tế tự nguyện thời Nội chiến Mỹ, sau đó sáng lập Hội Chữ thập đỏ Mỹ ngày 21 tháng 5 năm 1881. Bà còn là người vận động để Mỹ phê chuẩn Công ước Genève năm 1882, và đẩy Chữ thập đỏ sang cứu trợ cả thiên tai thời bình chứ không chỉ chiến tranh. Bà không phải y tá được đào tạo; sức mạnh của bà là tổ chức, gom hàng và đưa đúng thứ cần đến đúng chỗ.

Từ cô giáo làng đến nhân viên Văn phòng Bằng sáng chế

Clarissa Harlowe Barton sinh ngày 25 tháng 12 năm 1821 ở North Oxford, bang Massachusetts, là út trong một gia đình nông dân. Hồi nhỏ bà rất nhút nhát. Chuyện hay được kể là năm khoảng mười một tuổi, bà ở nhà chăm người anh David bị thương sau một tai nạn khi dựng nhà kho, kéo dài gần hai năm. Việc chăm người ốm đến với bà sớm như thế, trong khuôn khổ gia đình.

Bà đi dạy học từ tuổi mười bảy. Năm 1852 ở Bordentown, New Jersey, bà thuyết phục thị trấn mở một trường công miễn phí, và số học sinh tăng nhanh. Khi trường lớn lên, hội đồng địa phương lại đưa một người đàn ông về làm hiệu trưởng với mức lương cao hơn bà. Barton nghỉ việc.

Năm 1854 bà lên Washington, làm thư ký ở Văn phòng Bằng sáng chế Mỹ, một trong số ít phụ nữ làm việc văn phòng cho chính phủ liên bang thời đó. Kỹ năng ghi chép, lưu hồ sơ và giao thiệp với quan chức học được ở đây sẽ quyết định phần lớn những gì bà làm về sau.

Nội chiến Mỹ: người mang hàng ra tận nơi

Khi Nội chiến Mỹ nổ ra năm 1861, Barton đang ở Washington. Bà thấy lính từ Massachusetts kéo về thành phố thiếu đủ thứ, từ khăn, quần áo tới đồ ăn. Bà bắt đầu gom hàng qua thư từ quê nhà, chất đầy căn phòng trọ rồi thuê cả kho.

Điều khác biệt của bà là không chịu đứng chờ ở hậu phương. Sau nhiều lần xin, năm 1862 bà được phép mang hàng tiếp tế ra gần chiến tuyến. Ở những nơi quân y đã cạn băng gạc và thức ăn, chuyến xe hàng của bà đến kịp lúc. Một bác sĩ quân y gọi bà là "thiên thần nơi chiến trường", và biệt danh này gắn với bà từ đó.

Barton làm việc như một người tự do, không thuộc đoàn y tá do Dorothea Dix quản lý cho quân đội miền Bắc. Bà nấu ăn, phát nước, giúp người bị thương, viết thư cho gia đình lính. Chính sự tự do ấy vừa giúp bà linh hoạt, vừa làm bà thường xuyên va chạm với các cơ quan chính thức.

Văn phòng tìm lính mất tích

Đóng góp ít được biết nhưng bền lâu của Barton đến khi chiến tranh vừa dứt. Hàng chục nghìn gia đình không biết con, chồng mình còn sống hay đã mất, chết ở đâu. Năm 1865, với sự chấp thuận của Tổng thống Lincoln, bà lập Văn phòng tìm lính mất tích ở Washington.

Văn phòng nhận thư của gia đình, đăng danh sách tên trên báo, đối chiếu với lời kể của lính trở về. Theo số liệu thường được dẫn, trong vài năm hoạt động văn phòng đã trả lời hơn 63.000 lá thư và giúp xác định số phận của khoảng 22.000 người. Cũng năm 1865, bà cùng Dorence Atwater — một cựu tù binh đã lén chép danh sách người chết — đi đến nghĩa trang Andersonville ở Georgia để đánh dấu mộ phần lớn những người nằm ở đó.

Căn phòng được tìm thấy năm 1997

Năm 1997, một thợ mộc làm cho cơ quan quản lý tài sản liên bang Mỹ chuẩn bị phá một toà nhà cũ trên phố số 7 ở Washington. Trên tầng áp mái, ông tìm thấy biển hiệu, giấy tờ và đồ đạc của chính văn phòng Barton từng dùng. Nơi này nay là bảo tàng Clara Barton's Missing Soldiers Office, mở cửa cho khách năm 2015.

Gặp Chữ thập đỏ ở châu Âu

Kiệt sức sau nhiều năm làm việc, năm 1869 Barton sang châu Âu dưỡng bệnh theo lời khuyên của bác sĩ. Ở Genève, bà gặp những người của Ủy ban Quốc tế Chữ thập đỏ, tổ chức ra đời năm 1863 theo sáng kiến của Henry Dunant. Bà biết rằng năm 1864 nhiều nước đã ký Công ước Genève về bảo vệ người bị thương và nhân viên cứu thương, nhưng Mỹ chưa ký.

Khi Chiến tranh Pháp – Phổ nổ ra năm 1870, bà đi cùng các nhóm cứu trợ Chữ thập đỏ. Ở Strasbourg, bà tổ chức xưởng may để phụ nữ địa phương có việc làm và may quần áo cho người dân mất nhà. Bà thấy tận mắt một mạng lưới tình nguyện được chuẩn bị từ thời bình thì hoạt động hiệu quả ra sao, và quyết tâm mang mô hình ấy về Mỹ.

Thành lập Hội Chữ thập đỏ Mỹ năm 1881

Về nước, Barton mất nhiều năm vận động. Nhiều chính khách Mỹ e ngại ký một hiệp ước quốc tế, sợ bị ràng buộc vào chuyện châu Âu. Bà đổi cách nói: Chữ thập đỏ không chỉ dành cho chiến tranh, nó có thể cứu trợ khi có cháy rừng, lũ lụt, dịch bệnh — những thứ nước Mỹ gặp hằng năm.

Hội Chữ thập đỏ Mỹ được thành lập ngày 21 tháng 5 năm 1881, Barton làm chủ tịch. Chi hội địa phương đầu tiên ra đời cùng năm ở Dansville, New York. Năm 1882, dưới thời Tổng thống Chester Arthur, Mỹ phê chuẩn Công ước Genève. Ý tưởng mở rộng hoạt động sang cứu trợ thiên tai thời bình về sau được phong trào Chữ thập đỏ quốc tế đón nhận và thường được gọi là "tu chính án Mỹ".

Những năm cứu trợ thiên tai

Dưới thời Barton, Hội đi cứu trợ nhiều nơi: lũ trên sông Mississippi và sông Ohio, động đất Charleston năm 1886, và nổi tiếng nhất là trận lũ Johnstown năm 1889 khi một con đập vỡ trên thượng nguồn. Barton ở lại Johnstown nhiều tháng, dựng nhà tạm cho người mất nhà. Năm 1900, ở tuổi gần tám mươi, bà còn xuống Galveston, Texas, sau trận bão lớn.

Nhưng phong cách điều hành một người của bà dần gặp phê phán. Hội lớn lên mà sổ sách, quy trình không theo kịp. Năm 1904, sau những tranh cãi về quản lý tài chính, bà từ chức. Hội Chữ thập đỏ Mỹ được tổ chức lại theo hướng chuyên nghiệp hơn. Barton sau đó lập Hiệp hội Sơ cứu Quốc gia Mỹ năm 1905, đặt trọng tâm vào việc dạy người dân sơ cứu và chuẩn bị cho tình huống khẩn cấp.

Bà mất ngày 12 tháng 4 năm 1912 tại nhà riêng ở Glen Echo, Maryland, thọ 90 tuổi.

Góc nhìn hôm nay: bài học tổ chức của Clara Barton

Barton là ví dụ hiếm thấy về một người yểm trợ biết rằng chăm sóc không chỉ là việc của đôi tay bên giường bệnh. Rất nhiều thứ bà làm là việc văn phòng: viết thư, lập danh sách, đối chiếu tên, vận động chính khách. Không có những tờ giấy ấy, hàng nghìn gia đình không bao giờ biết người thân của mình nằm ở đâu.

• Chuẩn bị từ lúc bình yên. Ý tưởng lớn nhất bà mang về từ châu Âu là mạng lưới phải có sẵn trước khi tai hoạ đến. Ở mức gia đình, đó là biết số gọi cấp cứu, có danh sách liên lạc, có người trong nhà đã học sơ cứu.
• Học sơ cứu ở nơi có chứng chỉ. Chính Barton về cuối đời dồn sức vào việc dạy sơ cứu. Ở Việt Nam, Hội Chữ thập đỏ các tỉnh, thành và nhiều bệnh viện mở lớp ngắn có giấy chứng nhận; đó là cách học đúng, thay vì xem mẹo trên mạng.
• Ghi chép là một dạng chăm sóc. Danh sách, sổ sách, thư từ nghe khô khan, nhưng chúng giúp người khác tìm lại nhau.
• Biết lúc nên trao lại. Câu chuyện năm 1904 cho thấy người sáng lập giỏi chưa chắc là người điều hành tốt nhất khi tổ chức đã lớn.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc về Clara Barton National Historic Site ở Glen Echo, ngôi nhà vừa là nơi ở vừa là kho hàng của Hội thời đầu, nay do Cơ quan Công viên Quốc gia Mỹ quản lý. Ở Việt Nam, Hội Chữ thập đỏ Việt Nam có hệ thống ở mọi tỉnh, thành và là nơi dễ bắt đầu nếu muốn làm tình nguyện hoặc hiến máu.