Đội y tế bên đường biên: những người chạy vào sân khi cầu thủ ngã xuống

Đội y tế bên đường biên là những người ngồi sát sân trong suốt trận đấu: bác sĩ của đội, chuyên viên vật lý trị liệu, nhân viên cấp cứu của ban tổ chức, và ở nhiều giải lớn còn có bác sĩ cấp cứu độc lập không thuộc đội nào. Họ quyết định trong vài giây có cần chạy vào sân hay không, đánh giá cầu thủ ngã xuống có tiếp tục được không, và khi có sự cố tim mạch hay chấn thương đầu thì họ là người đầu tiên tới nơi. Thường không ai nhớ mặt họ, trừ những ngày họ cứu một mạng người trước hàng vạn khán giả.

Từ cái xô và miếng bọt biển đến ê kíp y tế

Người hâm mộ bóng đá Anh lớn tuổi hẳn còn nhớ hình ảnh "magic sponge": một người chạy vào sân với cái xô nước lạnh và miếng bọt biển, áp lên chỗ cầu thủ kêu đau, rồi cầu thủ đứng dậy chơi tiếp. Trong phần lớn thế kỷ 20, người làm việc này ở nhiều câu lạc bộ là "trainer" — thường là cựu cầu thủ hoặc nhân viên lâu năm, giỏi xoa bóp, thuộc tính cầu thủ, nhưng không có bằng y khoa hay vật lý trị liệu.

Từ khoảng những thập niên cuối thế kỷ 20, bóng đá chuyên nghiệp ở châu Âu dần chuyển sang dùng bác sĩ và chuyên viên vật lý trị liệu có bằng cấp. Các liên đoàn bắt đầu đặt yêu cầu tối thiểu: có máy khử rung tim tự động ở sân, có xe cứu thương túc trực, có người được huấn luyện xử trí cấp cứu tại hiện trường. Ngày nay ở các giải hàng đầu, một trận đấu có thể có cả chục người làm công việc y tế mà khán giả không để ý.

Ai làm gì trong đội y tế sát sân

Một điều ít ai để ý: theo luật bóng đá, cầu thủ bị chấn thương thường phải rời sân sau khi được chăm sóc rồi mới được trọng tài cho vào lại. Vì vậy, người làm y tế phải đánh giá nhanh, gọn và chính xác — mỗi giây chần chừ là đội mình thiếu người.

Những ngày đội y tế làm nên chuyện

Fabrice Muamba, tháng 3 năm 2012

Ngày 17 tháng 3 năm 2012, trong trận tứ kết Cúp FA giữa Tottenham và Bolton ở sân White Hart Lane, tiền vệ Fabrice Muamba của Bolton đổ gục giữa sân vì tim ngừng đập. Ê kíp y tế của hai đội và sân vận động lập tức vào sân. Một bác sĩ tim mạch, Andrew Deaner, đang ngồi trên khán đài xem trận đấu, cũng chạy xuống hỗ trợ. Muamba được đưa tới bệnh viện chuyên tim mạch London Chest Hospital. Các bác sĩ sau đó cho biết tim anh đã ngừng đập trong thời gian rất dài trước khi đập lại. Muamba sống sót, giải nghệ vài tháng sau, và câu chuyện của anh thúc đẩy bóng đá Anh tăng cường khám tim và trang bị máy khử rung ở các sân.

Christian Eriksen, tháng 6 năm 2021

Ngày 12 tháng 6 năm 2021, trong trận Đan Mạch gặp Phần Lan tại Copenhagen thuộc vòng chung kết Euro 2020, tiền vệ Christian Eriksen ngã xuống vì ngừng tim. Bác sĩ đội tuyển Đan Mạch Morten Boesen cùng nhân viên y tế của sân vào sân rất nhanh và dùng máy khử rung tim. Các cầu thủ Đan Mạch, do đội trưởng Simon Kjær dẫn đầu, đứng thành vòng tròn che cho đồng đội khỏi ống kính. Eriksen hồi phục, được cấy thiết bị hỗ trợ tim và vài tháng sau trở lại thi đấu chuyên nghiệp.

Điểm chung của cả hai câu chuyện không nằm ở phép màu. Nằm ở chuẩn bị: có người được huấn luyện, có thiết bị đặt sẵn, có quy trình mà ai cũng biết vai của mình. Chính các bác sĩ trong hai vụ này về sau đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhiều người biết hồi sức tim phổi và biết máy khử rung tim để ở đâu.

Chấn thương đầu: bài toán khó nhất bên đường biên

Một cầu thủ va đầu rồi đứng dậy, nói rằng mình ổn. Đội đang cần bàn thắng. Bác sĩ có vài phút để quyết định. Đây là tình huống mà nhiều môn thể thao đã phải thay đổi luật trong mười năm qua.

• Bóng bầu dục: World Rugby áp dụng quy trình đánh giá chấn thương đầu (HIA), cho phép rút cầu thủ ra để kiểm tra theo bảng chuẩn, có người thay tạm thời.
• Bóng đá: Hội đồng Luật bóng đá Quốc tế (IFAB) cho phép thử nghiệm quyền thay người bổ sung vì nghi chấn động não từ năm 2021, và nhiều giải đã áp dụng. Nguyên tắc chung được các tổ chức y khoa thể thao nhắc đi nhắc lại: nghi ngờ là cho nghỉ.
• Bóng bầu dục Mỹ: giải NFL có những chuyên gia thần kinh độc lập đứng bên sân, không thuộc đội nào, để quyết định không bị áp lực thắng thua chi phối.

Chi tiết "độc lập" là điều đáng nói. Bác sĩ đội nào cũng chịu áp lực từ huấn luyện viên, từ chính cầu thủ muốn ra sân. Việc thêm một người không có quyền lợi gì trong kết quả trận đấu là cách các giải đấu bảo vệ cả cầu thủ lẫn bác sĩ.

Bên đường biên ở Việt Nam

Ở các giải bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam, điều lệ giải yêu cầu đội bóng và sân có lực lượng y tế, xe cứu thương túc trực. Ở cấp phong trào — giải phủi, giải học sinh, giải chạy bộ — mức chuẩn bị rất khác nhau. Không ít trận bóng sân mini diễn ra mà không ai biết ở gần nhất có máy khử rung tim không, hay ai trong sân đã từng học sơ cứu.

Các giải chạy lớn ở Việt Nam đã quen hình ảnh đội y tế đạp xe hoặc chạy dọc đường đua, các trạm y tế dọc tuyến và xe cứu thương ở điểm về đích. Đây là phần việc mà người chạy ít khi nghĩ đến cho tới lúc cần.

Góc nhìn hôm nay: bạn có thể là một phần của đội y tế không chính thức

Bài này không dạy sơ cứu — việc đó phải học trực tiếp với người có chuyên môn. Nhưng câu chuyện của Muamba và Eriksen gợi ra vài điều ai cũng làm được:

• Học một lớp sơ cứu, hồi sức tim phổi có chứng chỉ. Hội Chữ thập đỏ các tỉnh, thành, các trung tâm cấp cứu 115 và nhiều bệnh viện có mở lớp ngắn. Một buổi học có thực hành trên mô hình đáng giá hơn mọi video.
• Đội phủi nên có người phụ trách y tế. Không cần là bác sĩ; chỉ cần là người đã học sơ cứu, giữ túi đồ cơ bản và biết số gọi cấp cứu 115, biết địa chỉ chính xác của sân để báo.
• Hỏi sân có máy khử rung tim không. Câu hỏi đơn giản nhưng nhắc chủ sân và chính đội mình nghĩ tới chuyện này.
• Tôn trọng quyết định cho nghỉ. Khi người phụ trách y tế bảo một cầu thủ ra sân sau va chạm đầu, đội đừng nài nỉ. Đó là lúc người yểm trợ cần được yểm trợ lại.
• Khi có sự cố, nhường chỗ. Đứng xa ra, không quay phim, làm theo chỉ dẫn của người đang xử lý. Vòng tròn cầu thủ Đan Mạch năm 2021 là hình ảnh đẹp nhất về việc này.