Mary Seacole (1805–1881) là một phụ nữ Jamaica gốc lai, chủ nhà trọ và người chữa bệnh theo lối dân gian vùng Caribe, đã tự bỏ tiền sang bán đảo Crimea năm 1855 để mở "British Hotel" gần cảng Balaclava. Ở đó bà nấu ăn, bán đồ tiếp tế và chăm sóc lính ốm, được họ gọi thân mật là "Mother Seacole". Bà bị quên gần một thế kỷ rồi được nhắc lại từ những năm 1970, và nay có tượng đứng trước bệnh viện St Thomas' ở London.
Cô bé lớn lên trong một nhà trọ ở Kingston
Mary Jane Grant sinh năm 1805 ở Kingston, Jamaica, khi hòn đảo còn là thuộc địa Anh và chế độ nô lệ chưa bị bãi bỏ. Cha bà là một sĩ quan người Scotland, mẹ là một phụ nữ Jamaica tự do. Mẹ bà điều hành một nhà trọ cho sĩ quan và gia đình họ, đồng thời là một "doctress" — cách người Jamaica thời đó gọi những phụ nữ chữa bệnh bằng thảo dược và kinh nghiệm truyền miệng.
Cô bé lớn lên giữa bếp, phòng khách trọ và những người ốm nằm dưỡng bệnh. Trong hồi ký viết về sau, bà kể mình từ nhỏ đã thích "làm bác sĩ" cho búp bê rồi cho chó mèo trong nhà, và học nghề từ mẹ bằng cách đứng xem, phụ việc. Đây không phải đào tạo y khoa theo nghĩa ngày nay. Đó là vốn kinh nghiệm của những người phụ nữ vùng nhiệt đới, nơi sốt vàng da và dịch tả đến thường xuyên mà bác sĩ thì ít.
Năm 1836 bà lấy Edwin Horatio Hamilton Seacole, một thương nhân người Anh. Chồng bà ốm yếu và mất năm 1844. Cùng thời gian đó mẹ bà cũng qua đời. Mary Seacole một mình tiếp quản nhà trọ, xây lại sau một trận hoả hoạn, và bắt đầu nổi tiếng ở Kingston như một bà chủ tháo vát biết chăm người bệnh.
Panama và những mùa dịch tả
Đầu thập niên 1850, cơn sốt vàng California kéo hàng nghìn người đi qua eo đất Panama. Anh trai của Seacole mở một khách sạn ở Cruces, trên tuyến đường xuyên eo đất, và bà sang thăm. Không lâu sau dịch tả bùng lên ở đó. Theo hồi ký của bà, bà đã chăm người bệnh trong thị trấn, và chính bà cũng mắc bệnh rồi qua khỏi.
Bà ở lại vùng này vài năm, mở quán ăn và nhà trọ ở Gorgona, rồi quay về Jamaica. Những năm ở Panama cho thấy hai nét sẽ theo bà suốt đời: bà là người làm kinh doanh thực thụ, và bà luôn tìm đến chỗ có người ốm chứ không tránh đi.
Bị từ chối ở London, tự mình lên đường
Năm 1854, Anh và Pháp tham chiến ở Crimea, trên bờ Biển Đen. Báo chí London đưa tin lính Anh chết vì bệnh tật — dịch tả, kiết lỵ, sốt — nhiều hơn hẳn vì giao tranh. Florence Nightingale được chính phủ cử sang Scutari cùng một nhóm y tá vào cuối năm đó.
Mary Seacole đang ở London. Bà kể rằng mình đã đến Bộ Chiến tranh và văn phòng tuyển y tá để xin được đi theo, mang theo thư giới thiệu của những sĩ quan từng biết bà ở Jamaica. Bà đều bị từ chối. Trong hồi ký, bà tự hỏi phải chăng vì màu da mà mình bị gạt đi. Câu hỏi đó đến nay vẫn được các nhà sử học bàn luận.
Bà không chờ thêm. Cùng Thomas Day, một người họ hàng bên chồng, bà góp vốn mở một cơ sở kinh doanh, mua hàng hoá rồi tự đi tàu sang Crimea. Trên đường, bà ghé bệnh viện Scutari và có gặp Nightingale trong thời gian ngắn, theo lời kể của chính bà.
British Hotel ở Spring Hill
Năm 1855, Seacole và Day dựng một khu nhà bằng gỗ và tôn ở Spring Hill, gần làng Kadikoi, cách cảng Balaclava khoảng vài km, trên đường từ cảng lên doanh trại. Bà gọi nó là "British Hotel". Tên gọi hơi to so với thực tế: đây là một cửa hàng kiêm quán ăn, kho hàng và chỗ nghỉ chân cho sĩ quan.
Bà bán đồ ăn nóng, bánh, trà, đồ dùng hằng ngày cho sĩ quan có tiền. Song song, bà mang thuốc thảo dược và đồ ăn đến cho lính ốm, ra tận các khu doanh trại, và theo nhiều nhân chứng thì có cả những lần đến sát nơi giao tranh để phát nước, đồ ăn và giúp người bị thương. Phóng viên William Howard Russell của tờ The Times là một trong những người viết về bà với lòng quý mến.
Bà là y tá hay là chủ quán
Đây là điểm hay bị kể sai nhất. Mary Seacole không làm trong hệ thống bệnh viện quân đội, không thuộc nhóm của Nightingale, và chưa từng qua trường điều dưỡng — mà ở thời đó, trường điều dưỡng hiện đại cũng chưa có. Vai trò của bà gần với một sutler, người buôn bán tiếp tế đi theo quân đội, cộng thêm việc chăm sóc tự nguyện bằng kinh nghiệm của một "doctress".
Một số nhà nghiên cứu về Nightingale cho rằng những năm gần đây Seacole bị tô vẽ quá mức, thậm chí bị đặt lên ngang hàng như "người sáng lập ngành điều dưỡng". Phía ngược lại nhấn mạnh rằng một phụ nữ da màu tự bỏ vốn đến chỗ có người cần mình, giữa thế kỷ 19, đã là chuyện hiếm có. Cách nhìn công bằng là giữ cả hai: bà không phải người đặt nền cho nghề điều dưỡng, và bà xứng đáng được nhớ như một người chăm sóc can đảm.
Sau chiến tranh: phá sản và một quyển sách
Chiến tranh kết thúc đầu năm 1856 sớm hơn dự tính. Seacole và Day mắc kẹt với kho hàng không bán được, phải thanh lý rẻ, rồi về London trắng tay. Bà bị tuyên bố phá sản.
Chính những người lính và sĩ quan từng ghé British Hotel đã đứng ra giúp. Báo chí kêu gọi quyên góp, và năm 1857 một buổi đại nhạc hội gây quỹ được tổ chức ở Royal Surrey Gardens, London. Cùng năm đó bà xuất bản hồi ký Wonderful Adventures of Mrs. Seacole in Many Lands (Những cuộc phiêu lưu kỳ lạ của bà Seacole ở nhiều xứ sở). Sách bán chạy, giọng kể sống động, đôi lúc tự hào và hài hước. Đây là một trong những cuốn tự truyện sớm nhất của một phụ nữ da màu được xuất bản ở Anh.
Những năm sau, bà qua lại giữa Jamaica và London. Bà mất ngày 14 tháng 5 năm 1881 tại London và được chôn ở nghĩa trang Công giáo St Mary's, Kensal Green.
Bị quên, rồi được nhắc lại
Sau khi mất, tên Mary Seacole mờ dần trong sách vở Anh suốt gần một thế kỷ. Tới thập niên 1970, các hội điều dưỡng gốc Caribe ở Anh tìm lại mộ bà và tu sửa năm 1973. Hồi ký của bà được in lại năm 1984 và trở thành tài liệu đọc phổ biến.
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1805 | Sinh ở Kingston, Jamaica |
| 1836 | Kết hôn với Edwin Horatio Hamilton Seacole |
| Đầu thập niên 1850 | Sang Panama, chăm người bệnh trong dịch tả |
| 1854 | Xin đi Crimea qua kênh chính thức, bị từ chối |
| 1855 | Mở British Hotel ở Spring Hill gần Balaclava |
| 1857 | Xuất bản hồi ký; nhạc hội gây quỹ ở Royal Surrey Gardens |
| 1881 | Mất ở London |
| 1973 | Mộ được tu sửa |
| 2004 | Đứng đầu cuộc bình chọn 100 người Anh da màu vĩ đại |
| 2016 | Tượng đồng của nhà điêu khắc Martin Jennings dựng trước bệnh viện St Thomas' |
Bức tượng năm 2016 đặt trong khuôn viên St Thomas', ngay bên kia sông Thames đối diện toà nhà Quốc hội. Việc chọn chỗ này từng gây tranh cãi, vì St Thomas' là nơi Nightingale mở trường điều dưỡng năm 1860. Người ủng hộ thì cho rằng hai người phụ nữ có thể cùng được nhớ ở một nơi mà không ai phải nhường chỗ cho ai.
Góc nhìn hôm nay: làm người yểm trợ theo kiểu Seacole
Điều đáng học ở Mary Seacole không nằm ở thuốc thảo dược. Nằm ở cách bà biến tay nghề bình thường — nấu ăn, quản lý hàng hoá, chăm người ốm — thành sự hỗ trợ cho người đang ở chỗ khó nhất. Bà không có chức danh, nên bà tự làm ra chỗ đứng cho mình.
- Bị từ chối không có nghĩa là không có việc để làm. Seacole không được nhận vào đội y tá, nên bà đi đường khác và vẫn đến được nơi cần bà.
- Đồ ăn nóng là một dạng chăm sóc. Với người đang mệt, một bữa ăn tử tế, một chỗ ấm để ngồi có giá trị thật, ở nhà cũng như ở cơ quan.
- Biết giới hạn của mình. Kinh nghiệm dân gian của Seacole hữu ích ở thời thiếu bác sĩ, nhưng ngày nay việc chữa bệnh thuộc về người có chuyên môn. Ai muốn giúp người bị nạn nên học một lớp sơ cứu có chứng chỉ của Hội Chữ thập đỏ hoặc cơ sở y tế, thay vì tự đoán.
- Ghi lại câu chuyện. Nếu Seacole không viết hồi ký, gần như không ai biết bà đã làm gì. Người làm việc thầm lặng cũng nên để lại dấu vết.
Người muốn đọc thêm có thể tìm chính cuốn hồi ký của bà, nay đã thuộc phạm vi công cộng. Ở London, bức tượng trước St Thomas' và Bảo tàng Florence Nightingale gần đó là hai điểm dừng hợp để đi cùng nhau trong một buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Mary Seacole là ai?
Mary Seacole (1805–1881) là phụ nữ Jamaica, chủ nhà trọ và người chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian. Năm 1855 bà tự bỏ vốn sang Crimea mở British Hotel gần Balaclava, vừa buôn bán tiếp tế vừa chăm sóc lính ốm. Bà để lại cuốn hồi ký xuất bản năm 1857.
Mary Seacole có phải là y tá không?
Không theo nghĩa nghề nghiệp. Bà không qua trường điều dưỡng và không làm trong bệnh viện quân đội. Bà là chủ quán, người buôn tiếp tế kiêm người chăm sóc tự nguyện, dùng vốn kinh nghiệm học từ mẹ ở Jamaica.
Mary Seacole và Florence Nightingale có quen nhau không?
Theo hồi ký của Seacole, hai người có gặp nhau ngắn ở Scutari năm 1855 trên đường bà sang Crimea. Họ làm việc ở hai nơi khác nhau và theo hai cách khác nhau. Mối quan hệ giữa hai người ngoài lần gặp đó không được ghi chép nhiều.
British Hotel của Mary Seacole ở đâu?
British Hotel nằm ở Spring Hill, gần làng Kadikoi, trên đường từ cảng Balaclava lên doanh trại quân Anh ở bán đảo Crimea. Đó là khu nhà gỗ và tôn dùng làm cửa hàng, quán ăn và chỗ nghỉ, không phải khách sạn theo nghĩa thông thường.
Tượng Mary Seacole ở đâu?
Tượng đồng của Mary Seacole do Martin Jennings tạc, khánh thành năm 2016 trong khuôn viên bệnh viện St Thomas', bên bờ sông Thames ở London, đối diện toà nhà Quốc hội Anh.
