Kiến chăm rệp lấy dịch ngọt: quan hệ chăn nuôi có trước loài người

Kiến chăm rệp vì rệp thải ra dịch ngọt, giọt nước đường mà kiến rất thích. Đổi lại, kiến đuổi bọ rùa, ong ký sinh và các loài săn rệp khác, có loài còn khiêng rệp tới chỗ cây non hơn hoặc giữ trứng rệp qua mùa lạnh. Các nhà sinh học gọi quan hệ này là cộng sinh dinh dưỡng, một kiểu "chăn nuôi" có trước loài người rất lâu.

Dịch ngọt từ đâu ra

Rệp muội, rệp sáp, rệp vảy và ve sầu nhỏ đều là côn trùng chích hút. Chúng cắm vòi vào mạch libe của cây, nơi nhựa ngọt đi từ lá xuống thân và rễ. Nhựa libe nhiều đường nhưng ít đạm. Để lấy đủ đạm, rệp phải hút một lượng nhựa rất lớn rồi thải phần đường thừa ra sau đuôi thành những giọt trong. Đó là dịch ngọt, người nuôi ong gọi là mật sương khi ong mật đi lấy về.

Dịch ngọt chứa đường, một ít axit amin và nhiều chất khác. Với một tổ kiến, một đám rệp đông là nguồn thức ăn ổn định ngay trên cây, không phải đi xa, không phải săn. Ở nhiều tổ kiến sống trên cây, dịch ngọt chiếm phần lớn lượng thức ăn mang về.

Kiến làm gì cho rệp

Vệ sĩ

Kẻ thù của rệp rất đông: bọ rùa và ấu trùng bọ rùa, ấu trùng ruồi giả ong, ấu trùng cánh mạch, nhện, và những con ong ký sinh nhỏ xíu đẻ trứng vào trong mình rệp. Kiến có mặt thì những kẻ này bị đuổi đi. Nhiều thí nghiệm ngoài đồng ngăn kiến lên cây bằng vòng keo dính quanh gốc cho thấy đám rệp không có kiến canh thường bị thiên địch ăn bớt nhanh hơn hẳn.

Người dọn vệ sinh

Dịch ngọt không ai lấy sẽ đọng lại trên lá và trên chính đám rệp, mọc nấm bồ hóng đen. Nấm phủ kín làm lá kém quang hợp, rệp cũng dễ chết dính trong dịch. Kiến thu dịch ngọt đều đặn nên đám rệp sạch hơn.

Người dời đàn

Một số loài kiến khiêng rệp tới chỗ đọt non, rễ non, nơi nhựa nhiều. Ví dụ được nghiên cứu từ lâu là kiến Lasius ở Bắc Mỹ với rệp rễ ngô: kiến cất trứng rệp trong tổ suốt mùa lạnh, sang xuân thì mang rệp mới nở ra đặt lên rễ cây. Kiến vàng đất Lasius flavus ở châu Âu sống gần như hoàn toàn dưới đất, nuôi những đàn rệp rễ cây ngay trong hệ thống hang của mình.

Cách kiến "vắt" dịch ngọt

Kiến lại gần một con rệp, dùng râu vỗ nhẹ lên lưng và bụng rệp. Rệp đáp lại bằng cách tiết từ từ một giọt dịch, giữ ở đầu đuôi cho kiến hút, thay vì búng văng ra xa như khi không có kiến. Người quan sát dưới kính lúp thấy rõ nhịp hai bên: vỗ, chờ, giọt hiện ra, kiến uống, đi sang con khác.

Ở một số loài, rệp được kiến chăm còn thay đổi cả cơ thể và cách sống so với khi sống một mình, ví dụ tiết dịch nhiều hơn và có thành phần đường hấp dẫn kiến hơn. Quan hệ lâu đời đã nặn cả hai bên cho khớp vào nhau.

Mặt tối của "nghề chăn nuôi"

Quan hệ kiến – rệp không hoàn toàn là đôi bạn hiền. Nghiên cứu cho thấy những điểm khá giống chuyện chăn nuôi của con người:

• Kiến ăn bớt rệp. Khi đàn rệp quá đông hoặc dịch ngọt ít đi, kiến có thể bắt chính rệp làm mồi lấy đạm. Đàn rệp tiết dịch tốt thì an toàn hơn.
• Kiến giữ rệp không cho bay. Rệp muội có thể đẻ ra thế hệ có cánh để đi nơi khác. Kiến có khi cắn cánh rệp. Năm 2007, Tom Oliver và cộng sự công bố trên tạp chí PNAS rằng chất hoá học từ dấu chân kiến Lasius niger làm rệp đi chậm lại và giảm phát triển thành dạng có cánh. Rệp ở lại, kiến giữ được nguồn ngọt.
• Không phải lúc nào cũng cần kiến. Có những loài rệp không bao giờ được kiến chăm, chúng có cách tự vệ riêng như tiết sáp, nhảy, hoặc sống trong u bướu trên cây.

Đọc kỹ những chi tiết đó, các nhà sinh học thường mô tả đây là một thoả thuận có điều kiện. Hai bên cùng có lợi khi điều kiện thuận, và cán cân có thể nghiêng về phía kiến khi kiến cần.

Không chỉ có rệp

Một số loài bướm xanh ở châu Âu còn lừa kiến: sâu non bắt chước mùi và cả tiếng của kiến, được khiêng vào tổ rồi sống nhờ ở đó. Thoả thuận nào có lợi cũng sinh ra kẻ ăn gian.

Ở vườn nhà và ngoài đồng Việt Nam

Ai trồng cây ăn trái, cà phê hay cây cảnh ở Việt Nam đều từng thấy cảnh kiến đen bò lên xuống thân cây, tụ ở đọt non. Dưới lá thường có một đám rệp sáp trắng hoặc rệp muội. Ở vườn cà phê Tây Nguyên, kiến chăm rệp sáp trên chùm quả là chuyện người trồng quen mặt.

Câu chuyện cũng có chiều ngược lại. Kiến vàng Oecophylla smaragdina, loài kiến khâu lá làm tổ, từ lâu được nhà vườn ở đồng bằng sông Cửu Long nuôi trên cây cam, quýt, bưởi để bắt sâu và bọ xít. Kiến vàng cũng chăm một ít rệp vảy, rệp sáp, nhưng lợi ích bắt sâu thường lớn hơn. Cách làm này đã được các chương trình nông nghiệp và nhà nghiên cứu ghi nhận ở nhiều tỉnh miền Tây, xem như một hình thức phòng trừ sâu hại bằng sinh vật có từ thời ông bà.

Với người làm vườn, bài học thực tế: thấy kiến đông trên cây, nhìn xuống mặt dưới lá. Muốn bọ rùa làm việc, nhiều khi chỉ cần chặn đường kiến lên cây bằng một vòng băng dính bôi keo quanh thân hoặc chân chậu, thay vì phun thuốc làm chết luôn thiên địch.

Góc nhìn hôm nay: hợp tác có điều kiện cũng là hợp tác

Chuyện kiến và rệp nhắc người ta rằng nhiều mối quan hệ hỗ trợ ngoài đời cũng dựa trên trao đổi. Không có gì xấu khi mỗi bên đều được thứ mình cần. Vài điều có thể mang về:

• Người bảo vệ cũng cần được nuôi. Kiến đứng canh vì có dịch ngọt. Một đội muốn người hậu cần, người hỗ trợ ở lại lâu thì phải lo cho họ đủ, không chỉ nhờ vả.
• Giúp mà kiểm soát quá thì thành giữ chân. Kiến không cho rệp mọc cánh. Ở chỗ làm, che chở người mới là tốt, nhưng giữ họ không cho học thêm, không cho đi nơi khác là thứ cần tự xem lại.
• Đo bằng cả hai phía. Một quan hệ chỉ một bên thấy lợi sẽ không bền.

Muốn đọc thêm, có thể tìm cuốn The Ants của Bert Hölldobler và Edward O. Wilson, bộ sách nền tảng về kiến có chương dài về quan hệ với rệp và sâu bướm, hoặc tài liệu khuyến nông về nuôi kiến vàng trên cây có múi.