Chim chỉ mật dẫn người tìm tổ ong: hợp tác giữa người và chim hoang dã

Chim chỉ mật lớn (Indicator indicator) là loài chim châu Phi biết dẫn người đi tìm tổ ong mật hoang. Người đi lấy mật gọi chim bằng một tiếng riêng, chim bay trước, kêu và dừng chờ cho tới khi tới gốc cây có tổ; người hun khói lấy mật, chim được ăn phần sáp ong còn lại. Năm 2016, nhóm của Claire Spottiswoode công bố trên tạp chí Science bằng chứng thực nghiệm rằng chim thật sự hiểu tiếng gọi của người và chọn đi theo người gọi đúng tiếng.

Một hợp đồng giữa người và chim hoang

Con người có nhiều cộng sự là động vật: chó săn, chim ưng săn, chim cốc bắt cá. Nhưng đó đều là con vật được thuần hoá hoặc huấn luyện. Chim chỉ mật thì khác. Chúng sống hoàn toàn hoang dã, không ai nuôi, không ai dạy, vậy mà vẫn chủ động tìm người để hợp tác. Các nhà sinh học xem đây là một trong số rất ít ví dụ rõ ràng về hợp tác giữa người và động vật hoang dã.

Lý do của chim rất thực tế. Chim chỉ mật là một trong số ít loài chim tiêu hoá được sáp ong. Chúng cũng ăn ấu trùng ong. Nhưng tổ ong mật hoang thường nằm trong hốc cây, được hàng vạn con ong bảo vệ. Một con chim nhỏ không mở được tổ. Con người thì mở được bằng rìu và khói, nhưng tìm tổ trong rừng thưa rộng mênh mông rất mất công. Một bên biết chỗ, một bên có công cụ.

Một buổi dẫn đường diễn ra thế nào

Theo mô tả của các nhóm nghiên cứu ở Mozambique, Kenya và Tanzania, một buổi dẫn đường thường có các bước:

1. Gọi nhau. Người đi lấy mật phát tiếng gọi quen của vùng mình khi vào rừng. Chim cũng có thể chủ động bay tới gần người, kêu một chuỗi lách chách đặc trưng.
2. Dẫn đường. Chim bay đi một quãng, đậu lại, kêu, xoè đuôi để lộ lông trắng hai bên, chờ người theo kịp rồi bay tiếp. Người vừa đi vừa đáp lại bằng tiếng gọi, gõ vào thân cây.
3. Báo tới nơi. Gần tổ, chim đổi cách bay và cách kêu, đậu quanh quẩn một chỗ. Người đi lấy mật dò quanh để tìm hốc có ong.
4. Chia phần. Người hun khói cho ong dịu, mở tổ lấy mật. Phần sáp và một ít ấu trùng còn lại thuộc về chim.

Nghiên cứu của Hussein Isack và Heinz-Ulrich Reyer với người Boran ở miền bắc Kenya, công bố trên Science năm 1989, cho thấy những tín hiệu của chim chứa thông tin về hướng và khoảng cách tới tổ, và người Boran đi theo chim tìm được tổ nhanh hơn rõ rệt so với tự tìm.

Thí nghiệm năm 2016: chim nghe ra tiếng gọi

Claire Spottiswoode, nhà sinh học tại Đại học Cambridge và Đại học Cape Town, làm việc cùng người Yao đi lấy mật ở Khu bảo tồn quốc gia Niassa, miền bắc Mozambique. Người Yao gọi chim bằng một tiếng rung đặc biệt, phiên âm là "brrr-hm". Nhóm nghiên cứu (Spottiswoode, Keith Begg và Colleen Begg) muốn biết chim có thật sự phản ứng với tiếng này không, hay chỉ đơn giản là đi theo bất cứ người nào trong rừng.

Họ cùng người lấy mật đi những đoạn đường giống nhau, phát qua loa một trong ba âm thanh: tiếng "brrr-hm" truyền thống, vài câu nói tiếng Yao bình thường, hoặc tiếng một loài chim khác. Kết quả công bố trên Science tháng 7 năm 2016: khi phát tiếng "brrr-hm", khả năng có chim tới dẫn đường tăng từ khoảng 33% lên khoảng 66%, và khả năng cuối cùng được dẫn tới một tổ ong tăng từ khoảng 17% lên khoảng 54%.

Nói cách khác, tiếng gọi của người là một tín hiệu mà chim hiểu: "người này đang đi tìm mật, đi theo người này là có sáp".

Mỗi vùng một tiếng gọi

Người Hadza ở Tanzania cũng đi lấy mật cùng chim chỉ mật, nhưng tiếng gọi của họ là một tiếng huýt sáo có giai điệu, khác hẳn tiếng "brrr-hm" của người Yao. Năm 2023, Spottiswoode và nhà nhân học Brian Wood công bố trên Science một thí nghiệm hai nơi: ở Tanzania, chim chỉ mật phản ứng mạnh hơn với tiếng huýt của người Hadza; ở Mozambique, chim phản ứng mạnh hơn với tiếng "brrr-hm" của người Yao. Mỗi quần thể chim đã quen với "ngôn ngữ" của người trong vùng.

Điều thú vị là chim chỉ mật không được bố mẹ nuôi. Chúng là loài đẻ nhờ: chim mẹ đẻ trứng vào tổ của loài chim khác làm tổ trong hốc, như trảu hay cu rốc, để chủ tổ nuôi hộ. Vì thế chim non không thể học tiếng gọi của người từ bố mẹ. Các nhà nghiên cứu cho rằng chúng học qua kinh nghiệm với người và có thể với các con chỉ mật khác trong vùng. Phía con người, tiếng gọi được truyền từ cha sang con như một phần văn hoá. Đây là một cặp văn hoá của hai loài khớp vào nhau.

Chia phần công bằng tới đâu

Không phải nơi nào người cũng hào phóng với chim. Nghiên cứu của Brian Wood và cộng sự với người Hadza ghi nhận người Hadza thường không cố ý để phần sáp lại, có khi còn che hoặc đốt sáp, với lý do chim đói thì sẽ dẫn đường tiếp. Ở Mozambique, người Yao thường để sáp lại trên một nắm cỏ cho chim. Hai cách ứng xử khác nhau, nhưng chim ở cả hai vùng vẫn tiếp tục dẫn đường, vì mỗi lần người mở tổ, mảnh sáp rơi vãi vẫn nhiều hơn những gì chim tự kiếm được.

Lửng mật có cùng đi lấy mật với chim không

Sách báo cũ, phim tài liệu và cả nhiều trang mạng hay kể rằng chim chỉ mật cũng dẫn lửng mật tới tổ ong, rồi hai bên chia nhau. Câu chuyện này rất phổ biến nhưng bằng chứng lại mỏng. Phần lớn đến từ lời kể và vài ghi chép cũ, chưa có quan sát có hệ thống nào xác nhận. Các nhà nghiên cứu hiện nay thường nói đây là chuyện chưa được chứng minh. Người đọc gặp chuyện chim và lửng nên hiểu đó là giai thoại, không phải sự thật đã kiểm chứng.

Một tập quán đang mất dần

Ở nhiều vùng châu Phi, khi đường đi vào làng, khi đường mua bán dễ dàng, người ta ít đi lấy mật hoang hơn. Các nhà nghiên cứu ghi nhận ở những vùng như vậy, chim chỉ mật cũng ít dẫn đường hơn, có nơi gần như không còn. Mối quan hệ này cần cả hai bên duy trì; một bên thôi thì bên kia cũng quên. Nhóm của Spottiswoode đang ghi chép lại các tiếng gọi và cách lấy mật của nhiều cộng đồng, vì chúng có thể biến mất trước khi được hiểu đầy đủ.

Góc nhìn hôm nay: từ rừng châu Phi về rừng tràm U Minh Hạ

Việt Nam không có chim chỉ mật. Nhưng người Việt có một nghề lấy mật cũng dựa vào hiểu biết tập tính của loài khác: nghề gác kèo ong ở vùng rừng tràm U Minh Hạ, tỉnh Cà Mau. Người gác kèo không đi tìm tổ ong khoái hoang mà đặt sẵn những cây kèo nghiêng đúng hướng, đúng độ cao, đúng chỗ thoáng để đàn ong tự tới làm tổ, rồi lấy mật theo cách giữ cho đàn sống và quay lại mùa sau. Hai nghề khác nhau xa, nhưng giống ở một điểm: muốn được thiên nhiên giúp thì phải hiểu nó và chừa phần cho nó.

Câu chuyện chim chỉ mật cũng là một bài học về người hỗ trợ:

• Người dẫn đường không cần mạnh nhất. Chim không mở được tổ, nhưng biết tổ ở đâu. Trong một đội, người nắm thông tin đúng lúc là người giúp cả đội đi nhanh.
• Có tiếng gọi chung thì hợp tác dễ. Một ám hiệu, một cách gọi tên việc thống nhất giúp người mới nhập cuộc nhanh.
• Chừa phần cho người dẫn đường. Không chia công cho người giúp thì lần sau họ không giúp nữa, hoặc giúp người khác.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm đọc bài năm 2016 và năm 2023 trên Science của Claire Spottiswoode cùng cộng sự, hoặc trang của Dự án nghiên cứu chim chỉ mật do nhóm này lập, nơi có ghi âm tiếng gọi của nhiều cộng đồng.