Ong thợ làm những việc gì: đời ong thợ đổi việc theo tuổi trong tổ

Ong thợ là những con ong cái không sinh sản, làm gần như mọi việc trong tổ ong mật: dọn ổ, nuôi ấu trùng, xây sáp, nhận mật, canh cửa và đi kiếm ăn. Điều đặc biệt là mỗi con ong thợ đổi việc theo tuổi, bắt đầu từ việc trong tổ rồi mới ra ngoài, và cả đàn có thể đảo lịch đó khi cần. Mùa hoa, một con ong thợ thường chỉ sống khoảng năm, sáu tuần.

Ai là ai trong một tổ ong mật

Một đàn ong mật mạnh vào mùa hoa có thể lên tới vài chục nghìn con, nhưng chỉ có ba kiểu thành viên:

Ong thợ và ong chúa đều là con cái nở từ trứng đã thụ tinh. Khác biệt lớn nằm ở chế độ ăn lúc làm ấu trùng: ấu trùng được nuôi để thành ong chúa nhận sữa ong chúa suốt thời kỳ ấu trùng trong một ô to riêng, còn ấu trùng ong thợ chỉ nhận chế độ giàu sữa trong mấy ngày đầu rồi chuyển sang thức ăn có mật và phấn. Cùng một bộ gen, khác cách nuôi, ra hai số phận.

Lịch làm việc của một đời ong thợ

Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng này là phân công theo tuổi. Mốc ngày dưới đây là mức thường gặp trong đàn khoẻ mùa hè, mỗi đàn và mỗi con có thể lệch vài ngày:

1. Vài ngày đầu sau khi nở: dọn ô. Ong non lau sạch các ô vừa có ong nở để ong chúa đẻ tiếp. Lúc này nó còn yếu, lông mịn màu nhạt, chưa bay được.
2. Khoảng tuần thứ nhất đến tuần thứ hai: ong nuôi. Tuyến dưới hầu trên đầu ong phát triển mạnh, tiết ra thức ăn giàu đạm cho ấu trùng và cho ong chúa. Ong nuôi ghé thăm mỗi ô ấu trùng rất nhiều lần mỗi ngày.
3. Khoảng tuần thứ hai đến tuần thứ ba: thợ xây và thủ kho. Tuyến sáp dưới bụng phát triển, ong tiết những vảy sáp mỏng, nhai mềm rồi xây thành bánh tổ lục giác. Cùng thời gian, nhiều con nhận mật từ ong đi kiếm ăn, quạt cho bay bớt nước, cất vào ô và vít nắp. Có những con chuyên khiêng xác ong chết ra khỏi tổ.
4. Quanh ngày thứ ba tuần: canh cửa. Một số ít ong đứng ở cửa tổ kiểm tra mùi của từng con bay vào, đuổi kẻ lạ.
5. Từ khoảng ba tuần tuổi đến hết đời: ong đi làm. Ong thợ ra ngoài lấy mật hoa, phấn hoa, nước và nhựa cây. Đây là việc nguy hiểm và hao mòn nhất. Cánh rách dần, và phần lớn ong thợ mùa hè chết trên đường làm việc sau hai, ba tuần đi kiếm ăn.

Thứ tự này có lý: việc an toàn trong tổ giao cho con non, việc rủi ro ngoài trời giao cho con đã già, sắp hết đời. Đàn ong không để mất những con còn nhiều ngày phục vụ vào chỗ nguy hiểm.

Lịch không cứng: đàn ong tự điều phối

Nếu chỉ làm theo tuổi, đàn ong sẽ dễ gãy khi có biến. Thực tế không như vậy. Khi người nghiên cứu lấy bớt ong đi làm ra khỏi một đàn, một phần ong non sẽ ra ngoài kiếm ăn sớm hơn hẳn bình thường. Ngược lại, khi đàn mất nhiều ong nuôi, một số ong già có thể quay về nhận việc nuôi, tuyến dưới hầu của chúng phát triển trở lại ở mức nhất định.

Cơ chế điều phối được Gene Robinson (Đại học Illinois) và nhiều nhóm khác nghiên cứu nhiều năm. Hai yếu tố được nhắc nhiều nhất:

• Hormone trong cơ thể. Mức hormone trẻ (juvenile hormone) tăng dần theo tuổi và đẩy ong sang việc đi làm, còn protein vitellogenin giữ ong ở giai đoạn nuôi. Hai chất này kéo nhau như hai đầu cân.
• Tín hiệu từ đồng nghiệp. Ong đi kiếm ăn tiết ra một chất mùi có tên ethyl oleate, truyền sang ong non khi chúng trao thức ăn cho nhau. Chất này làm ong non chậm chuyển sang việc ngoài trời. Đàn đông ong đi làm thì ong non được "giữ lại"; ong đi làm bị mất nhiều thì tín hiệu yếu đi, ong non ra trận sớm.

Không có ai ra lệnh. Mỗi con chỉ phản ứng với những gì nó gặp trong tổ: ô nào đói, ai về đưa mật, mùi của đồng nghiệp. Cả đàn vẫn chia việc khá đúng nhu cầu. Nhà sinh học Thomas Seeley gọi kiểu tổ chức này trong cuốn The Wisdom of the Hive (1995) là trí khôn của tổ ong: một hệ thống không có người chỉ huy mà vẫn ra quyết định tốt.

Ong thợ mùa đông sống lâu hơn nhiều

Ở xứ lạnh, ong thợ nở vào cuối thu có thân hình khác ong mùa hè: thể mỡ dày, nhiều vitellogenin, ít đi làm. Chúng có thể sống nhiều tháng, ôm nhau thành một cụm giữ ấm cho ong chúa qua mùa đông, rồi nuôi lứa ong đầu tiên khi xuân sang. Cùng là ong thợ, nhưng nhiệm vụ "người giữ nhà qua mùa khó" kéo dài tuổi thọ lên gấp nhiều lần. Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, đàn ong không có mùa đông thật sự nhưng vẫn có mùa thiếu hoa, khi đó nhịp đẻ và nhịp đi làm cũng chậm lại.

Những việc ít ai để ý

Ong quạt và ong mang nước

Ngày nóng, một nhóm ong đứng ở cửa tổ đập cánh quạt gió vào trong, nhóm khác mang nước về rải mỏng trên bánh tổ cho bay hơi. Nhờ vậy khu nuôi ấu trùng giữ được nhiệt độ quanh 34–35°C, mức ấu trùng cần để phát triển bình thường.

Ong lấy nhựa cây

Một số ong đi làm chuyên lấy nhựa cây về làm keo ong, trám khe hở và phủ mỏng lên vách tổ. Keo ong có tính kháng khuẩn, giúp tổ sạch hơn.

Ong thợ cũng có thể đẻ trứng

Ong thợ có buồng trứng nhỏ nhưng thường không phát triển nhờ chất dẫn dụ của ong chúa và ấu trùng. Khi đàn mất chúa lâu ngày, một số ong thợ bắt đầu đẻ. Trứng chưa thụ tinh chỉ nở ra ong đực, nên đàn đó dần tàn nếu người nuôi không can thiệp.

So với ong dú

Ong dú, hay ong không ngòi, là nhóm ong khác hẳn ong mật, được nuôi ở nhiều tỉnh Nam Bộ và Tây Nguyên. Đàn ong dú cũng có ong chúa và ong thợ, ong thợ cũng làm việc trong tổ lúc trẻ và ra ngoài lúc lớn tuổi hơn. Khác biệt dễ thấy: ong dú cất mật và phấn trong những bình nhỏ làm bằng hỗn hợp sáp và nhựa cây, không xây bánh tổ lục giác thẳng đứng như ong mật, và tự vệ bằng cách cắn, bám tóc thay vì đốt. Người nuôi ong dú hay tách đàn bằng cách chia tổ, và khi đó việc tổ mới có đủ ong non để nuôi ấu trùng hay không quyết định đàn có trụ được.

Góc nhìn hôm nay: điều người làm hậu cần học được từ ong thợ

Phân công theo tuổi của ong thợ hay được trích trong sách quản trị, đôi khi bị thổi phồng. Nhưng vài điểm đáng giữ:

• Người mới làm việc an toàn, gần người có kinh nghiệm. Ong non không bị đẩy ra ngoài ngay. Người mới trong nhóm cũng vậy: bắt đầu từ việc trong nhà, học mùi của tổ trước.
• Đổi vai khi đội thiếu người. Đàn ong sống sót nhờ con nào cũng có thể nhận việc khác khi cần. Một đội mà chỉ một người biết làm một việc thì rất dễ gãy.
• Tín hiệu nhỏ, đều đặn hơn mệnh lệnh lớn. Ong trao thức ăn và mùi cho nhau suốt ngày. Trong một nhóm người, những lần hỏi han, báo nhanh tình hình giữ cho mọi người tự biết chỗ nào đang thiếu.
• Việc không ai thấy vẫn quyết định sống còn. Dọn ô, quạt mát, mang nước không làm ra mật, nhưng thiếu chúng thì không có mật.

Ai muốn xem tận mắt có thể tới các trại ong nhận khách tham quan ở vùng cao nguyên hoặc miền Tây, nhờ người nuôi mở một cầu ong nuôi cho xem các ô ấu trùng và ong non. Mặc đồ bảo hộ, đứng phía sau tổ, tránh đường bay ở cửa tổ. Sách nên đọc: The Wisdom of the Hive và Honeybee Democracy của Thomas Seeley.