Điều phối đóng thế (stunt coordinator) làm gì và hạng mục Oscar mới

Điều phối đóng thế (stunt coordinator) là người thiết kế, tập luyện và chịu trách nhiệm an toàn cho mọi pha hành động trong phim, từ một cú ngã cầu thang tới một trận đánh hàng chục người. Họ chọn diễn viên đóng thế, quyết định pha nào diễn viên chính được tự làm, pha nào phải giao cho người chuyên nghiệp. Sau hơn một thế kỷ làm việc trong bóng tối, nghề này sẽ có hạng mục Oscar riêng: Viện Hàn lâm điện ảnh Mỹ đã công bố giải "thiết kế đóng thế" bắt đầu từ lễ trao giải năm 2028.

Điều phối đóng thế làm những việc gì

Người ngoài thường nghĩ nghề đóng thế chỉ là can đảm. Thực tế, phần lớn công việc của trưởng nhóm đóng thế diễn ra trên giấy, trong phòng tập và trong các cuộc họp với đạo diễn, đạo diễn hình ảnh và bộ phận sản xuất.

• Đọc kịch bản và bóc tách hành động. Mỗi chữ "anh ta ngã", "cô ấy nhảy qua", "hai người lao vào nhau" được tách thành một pha cụ thể, có độ khó, có thiết bị, có thời gian tập.
• Thiết kế pha hành động phục vụ câu chuyện. Một trận đánh hay không chỉ đẹp mà phải kể được nhân vật: người này đánh vụng vì sợ, người kia đánh gọn vì từng là lính. Điều phối đóng thế làm việc với đạo diễn để hành động mang tính cách.
• Quay thử trước (previs). Nhiều đội quay thô toàn bộ trận đánh bằng máy nhỏ trong phòng tập, dựng sơ bộ, để đạo diễn duyệt góc máy trước khi lên phim trường thật.
• Chọn người và tập luyện. Chọn diễn viên đóng thế có vóc dáng hợp với diễn viên chính và có đúng kỹ năng cần, như ngã cao, cưỡi ngựa, đánh võ, lái xe.
• Lập phương án an toàn. Đây là phần quan trọng nhất và là lý do nghề này tồn tại.

Nguyên tắc an toàn của nghề, nói ở mức nguyên lý

Bài này không hướng dẫn cách làm bất kỳ động tác nguy hiểm nào. Những gì dưới đây là nguyên tắc tổ chức mà các đoàn phim chuyên nghiệp áp dụng, để hiểu vì sao trên màn ảnh trông liều lĩnh mà thực ra được tính toán rất kỹ.

1. Không có pha nào là "thử xem sao". Mọi pha đều được tập nhiều lần ở cường độ thấp, trong điều kiện có đệm, trước khi quay thật.
2. Người làm phải là người được đào tạo. Ngã, va chạm, cháy, lửa, nước, độ cao, xe cộ đều là những chuyên môn riêng, mỗi thứ có người giỏi riêng.
3. Có đội an toàn túc trực. Nhân viên y tế, người phụ trách thiết bị, người canh lửa hoặc canh nước tuỳ pha.
4. Ai cũng có quyền dừng. Diễn viên đóng thế được quyền nói "không" nếu thấy điều kiện thay đổi, như gió lên, sàn ướt, thiết bị lỏng. Một đoàn phim tốt không bao giờ ép.
5. Đánh lừa máy quay, không đánh lừa vật lý. Góc máy, ống kính, tốc độ quay và cắt dựng làm cho cú đấm trượt vài phân trông như trúng, cú ngã thấp trông như cao. Rủi ro được giảm bằng nghề làm phim chứ không bằng may mắn.

Ngành điện ảnh Mỹ có hệ thống bản hướng dẫn an toàn chung cho phim trường, được viết lại và bổ sung qua nhiều thập kỷ, phần nhiều sau những tai nạn thương tâm. Người đọc nên nhớ một điều: các pha trên màn ảnh là kết quả của đội ngũ chuyên nghiệp, thiết bị và tập luyện. Bắt chước chúng ngoài đời là cách nhanh nhất để bị thương.

Những người đặt nền móng cho nghề

Yakima Canutt

Yakima Canutt, xuất thân là cao bồi biểu diễn rodeo, là cái tên gần như ai trong nghề cũng nhắc. Ông đóng thế trong rất nhiều phim cao bồi thập niên 1930, trong đó có pha nổi tiếng ở phim Stagecoach năm 1939. Về sau ông làm đạo diễn đội quay thứ hai, phụ trách những cảnh hành động lớn như trận đua xe ngựa trong Ben-Hur năm 1959. Năm 1967, ông nhận giải Oscar danh dự cho thành tựu trong nghề đóng thế và việc phát triển các thiết bị bảo vệ người đóng thế. Đó là một trong số rất ít lần Viện Hàn lâm vinh danh trực tiếp một người đóng thế.

Hal Needham

Hal Needham đi từ diễn viên đóng thế lên đạo diễn, nổi tiếng với các phim hành động hài thập niên 1970 và 1980. Ông cũng tham gia phát triển thiết bị cho cảnh quay hành động. Năm 2012, ông nhận giải Oscar danh dự tại lễ Governors Awards.

Từ đóng thế lên ghế đạo diễn

Thế hệ gần đây chứng kiến nhiều người đóng thế trở thành đạo diễn phim hành động ăn khách. Chad Stahelski và David Leitch, hai người từng đóng thế và điều phối hành động, đã đứng sau loạt phim John Wick và nhiều phim hành động khác. Phong cách của họ nổi tiếng vì để diễn viên tự làm nhiều động tác sau thời gian tập rất dài, và vì góc máy rộng cho khán giả thấy rõ hành động thay vì cắt vụn.

Đội đóng thế ở châu Á

Điện ảnh Hồng Kông có truyền thống đội đóng thế riêng gắn với từng ngôi sao và từng đạo diễn võ thuật. Nhóm đóng thế của Thành Long là ví dụ được biết tới rộng rãi: một đội làm việc với nhau lâu năm, hiểu ý nhau, và những đoạn quay lỗi ở cuối phim của anh đã cho khán giả thấy phía sau mỗi pha hành động là bao nhiêu lần làm lại. Ở Việt Nam, những năm gần đây các phim hành động và cổ trang lớn thường có tổ võ thuật hoặc tổ hành động riêng, đôi khi mời chuyên gia nước ngoài cùng làm, và nhiều diễn viên đóng thế trẻ xuất thân từ các câu lạc bộ võ thuật, thể dục dụng cụ.

Cuộc đi tìm sự công nhận

Trong nhiều năm, giới đóng thế vận động cho một hạng mục Oscar. Lý lẽ của họ đơn giản: những cảnh hành động là thứ bán vé của rất nhiều phim, cũng là phần nguy hiểm nhất, vậy mà người tạo ra chúng không có tên trên sân khấu lớn nhất của ngành. Quyết định năm 2025 được giới làm phim hành động đón nhận như một sự trả nợ. Cách xét giải cụ thể sẽ do Viện Hàn lâm công bố dần; ai quan tâm nên theo dõi trang chính thức của Viện.

Góc nhìn hôm nay: làm người lo phần rủi ro cho cả đội

Điều phối đóng thế là người yểm trợ theo nghĩa rất đậm: họ thiết kế để người khác trông mạnh mẽ trên màn ảnh, và lo để mọi người về nhà nguyên vẹn sau ngày quay. Vài bài học mang ra ngoài phim trường được:

• Bóc tách việc lớn thành bước nhỏ có thể tập. Một pha phức tạp trên phim là chuỗi động tác đơn giản được ghép lại. Dự án khó ở chỗ làm cũng vậy.
• Cho mọi người quyền nói "dừng". Một nhóm an toàn là nhóm mà người nhỏ nhất cũng dám báo khi thấy có gì sai.
• Biết khi nào chuyển việc cho chuyên gia. Diễn viên giỏi không cố làm pha nguy hiểm chỉ để chứng tỏ; người giỏi ở đời thường cũng biết gọi đúng người.

Muốn hiểu nghề hơn, có thể xem phần hậu trường đi kèm nhiều bản phát hành phim hành động, hoặc tìm phim tài liệu về nghề đóng thế. Hãy để ý thời gian tập và đội ngũ an toàn đứng ngoài khung hình, đó mới là phần thật của mỗi pha.