Giải Oscar dành cho vai phụ được trao lần đầu tại lễ trao giải Oscar lần thứ 9, tổ chức ngày 4 tháng 3 năm 1937 ở Los Angeles, xét các phim ra mắt năm 1936. Hai người thắng đầu tiên là Walter Brennan với phim Come and Get It và Gale Sondergaard với phim Anthony Adverse. Từ đó, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ chính thức thừa nhận rằng người đứng cạnh nhân vật chính cũng làm nên bộ phim.
Vì sao phải đợi tới năm 1937
Lễ trao giải Oscar đầu tiên diễn ra năm 1929, chỉ có hạng mục nam chính và nữ chính cho phần diễn xuất. Trong gần một thập niên, những người đóng vai bà mẹ, ông quản gia, gã bạn thân hay kẻ phản diện hạng hai không có chỗ nào trên sân khấu trao giải, dù khán giả nhớ họ không kém ngôi sao.
Giữa thập niên 1930, Hollywood vận hành theo hệ thống hãng phim lớn. Mỗi hãng nuôi cả một đội diễn viên ký hợp đồng dài hạn, trong đó số người chuyên đóng vai phụ đông gấp nhiều lần số ngôi sao. Họ đóng liên tục, có năm vài chục phim. Việc lập riêng hạng mục vai phụ phản ánh thực tế ấy: một bộ phim hay không thể chỉ dựa vào hai cái tên in to trên áp phích.
Ở những năm đầu, người thắng vai phụ không nhận tượng vàng cỡ đầy đủ như người thắng vai chính mà nhận một tấm bảng gắn tượng nhỏ. Phải tới giữa thập niên 1940, Viện Hàn lâm mới trao tượng giống hệt nhau cho cả bốn hạng mục diễn xuất. Chi tiết nhỏ này nói khá rõ cách ngành điện ảnh nhìn vai phụ lúc ban đầu: được ghi nhận, nhưng xếp hàng thứ hai.
Walter Brennan và Gale Sondergaard: hai người mở đường
Walter Brennan
Brennan là kiểu diễn viên mà khán giả thời ấy gặp trong rất nhiều phim cao bồi và phim đồng quê: ông già lém lỉnh, người làm công trung thành, ông chủ quán. Ông thắng giải vai phụ ba lần trong năm năm, với Come and Get It, Kentucky và The Westerner. Ông là người đầu tiên đoạt ba giải Oscar diễn xuất, và đến nay vẫn là nam diễn viên duy nhất ba lần thắng riêng hạng mục nam phụ.
Điều đáng học ở Brennan không nằm ở số tượng. Ông đóng rất nhiều vai già khi tuổi thật chưa già, làm việc với dáng đi, giọng nói, cách nheo mắt. Đó là tay nghề của người đứng sau: biến mình thành một con người khác mà không giành sự chú ý khỏi câu chuyện chính.
Gale Sondergaard
Sondergaard nhận giải ngay với vai diễn điện ảnh đầu tiên của mình. Sau đó bà thường được giao những vai lạnh lùng, bí hiểm. Sự nghiệp của bà bị đứt gãy nhiều năm vì những biến động chính trị ở Hollywood cuối thập niên 1940, một chuyện mà nhiều sách sử điện ảnh Mỹ có kể lại. Câu chuyện của bà nhắc rằng giải thưởng không bảo đảm con đường phía sau.
Những cột mốc đáng nhớ của hạng mục vai phụ
| Lễ trao giải | Người thắng | Vì sao đáng nhớ |
|---|---|---|
| 1937 | Walter Brennan, Gale Sondergaard | Hai giải vai phụ đầu tiên |
| 1940 | Hattie McDaniel (Cuốn theo chiều gió) | Người Mỹ gốc Phi đầu tiên đoạt Oscar |
| 1974 | Tatum O'Neal (Paper Moon) | Thắng khi mới 10 tuổi, người trẻ nhất đoạt một giải Oscar cạnh tranh |
| 1977 | Beatrice Straight (Network) | Vai diễn thường được nhắc là ngắn nhất từng thắng, chỉ khoảng năm phút trên màn ảnh |
| 2009 | Heath Ledger (The Dark Knight) | Giải được trao sau khi anh đã qua đời |
| 2012 | Christopher Plummer (Beginners) | Thắng ở tuổi 82, người lớn tuổi nhất đoạt giải diễn xuất lúc bấy giờ |
| 2023 | Ke Huy Quan (Everything Everywhere All at Once) | Diễn viên sinh ở Sài Gòn, trở lại diễn xuất sau gần hai thập niên làm việc phía sau máy quay |
Câu chuyện của Ke Huy Quan được người Việt theo dõi đặc biệt. Anh nổi tiếng từ nhỏ với các vai phụ trong phim phiêu lưu thập niên 1980, rồi gần như biến mất khỏi màn ảnh vì thiếu vai cho diễn viên gốc Á. Trong thời gian đó anh làm trợ lý đạo diễn và trợ lý chỉ đạo võ thuật. Nghĩa là anh đã sống trọn hai kiểu "người đứng sau": vai phụ trước máy quay và nghề hỗ trợ phía sau máy quay, trước khi quay lại nhận tượng vàng.
Thế nào thì được tính là vai phụ
Một điều nhiều người ngạc nhiên: Viện Hàn lâm không có quy định cứng về số phút lên hình hay số câu thoại. Hãng phim và ê kíp quảng bá đề xuất diễn viên ở hạng mục nào, rồi các thành viên ban diễn xuất bỏ phiếu theo cảm nhận của họ. Nếu đủ người bầu một vai ở hạng mục khác với đề xuất, kết quả vẫn theo lá phiếu.
Vì vậy mới có chuyện mà báo chí điện ảnh Mỹ gọi là "category fraud", tạm dịch là đánh tráo hạng mục. Một vai gần như là vai chính được đưa sang hạng mục phụ vì ở đó ít đối thủ nặng ký hơn. Ngược lại, có vai rất ngắn vẫn được đề cử vai chính. Tranh luận này năm nào cũng nổ ra, và không có đáp án đúng tuyệt đối.
Một cách nghĩ hữu ích
Thay vì đếm phút, nhiều nhà phê bình dùng câu hỏi: câu chuyện được kể qua mắt ai? Nhân vật chính là người mà khán giả đi cùng từ đầu đến cuối, người mà biến cố xoay quanh. Nhân vật phụ là người tác động lên con đường ấy: đẩy, kéo, phản chiếu hoặc thử thách nhân vật chính. Một vai phụ hay khiến vai chính trở nên rõ nét hơn, giống như bức tường cho quả bóng dội lại.
Vì sao vai phụ hay lại khó
Diễn viên chính có thời gian để xây nhân vật qua nhiều cảnh. Diễn viên phụ thường chỉ có vài lần xuất hiện, nhiều khi chỉ một cảnh, để khiến khán giả tin rằng nhân vật này có cả một cuộc đời trước và sau khung hình. Họ phải vào thẳng trạng thái, không có cảnh dạo đầu.
Họ cũng phải biết lúc nào lùi lại. Một vai phụ quá nổi có thể kéo lệch trọng tâm câu chuyện. Nhiều đạo diễn kể rằng diễn viên phụ giỏi nhất là người biết "đưa bóng": phản ứng sao cho câu thoại của bạn diễn trở nên đắt giá, im lặng đúng nhịp để cảnh đó thuộc về người kia. Những phần diễn như vậy hiếm khi được cắt vào đoạn giới thiệu giải thưởng, vì cái hay của nó nằm ở cách cả cảnh vận hành.
- Lên cảnh là phải có mặt ngay: không có thời gian làm quen với khán giả.
- Đọc toàn bộ kịch bản: vai nhỏ vẫn cần hiểu mình đứng ở đâu trong cả câu chuyện.
- Phục vụ cảnh, không phục vụ mình: hy sinh khoảnh khắc riêng để cảnh chung tốt hơn.
- Giữ được nhân vật qua nhiều ngày quay rời rạc: có khi diễn viên phụ chỉ đến phim trường hai ba ngày, cách nhau hàng tuần.
Ở Việt Nam, vai phụ được ghi nhận thế nào
Các giải thưởng điện ảnh trong nước như Liên hoan phim Việt Nam và giải Cánh diều đều có hạng mục diễn viên phụ bên cạnh diễn viên chính. Khán giả Việt cũng có thói quen nhớ những gương mặt vai phụ quen thuộc: người mẹ, ông hàng xóm, anh bạn chí cốt, nhiều khi lâu hơn cả tên phim. Tên những người thắng giải qua từng năm được công bố trên trang của ban tổ chức và báo chí văn hoá; ai muốn tra cứu nên dựa vào nguồn chính thức thay vì danh sách truyền tay trên mạng, vốn hay nhầm năm.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ người đóng vai phụ
Hạng mục vai phụ ra đời vì người làm phim hiểu một điều đơn giản: nhân vật chính chỉ đứng vững khi có người đứng cạnh đủ tốt. Điều này đúng ở cả ngoài đời, trong một nhóm làm việc hay trong một gia đình.
- Làm tốt phần nhỏ của mình đến mức người khác yên tâm. Brennan không cần nhiều thời lượng; ông cần mỗi lần xuất hiện đều đáng tin.
- Biết đưa bóng. Trong cuộc họp, giúp ý tưởng của đồng nghiệp được nghe rõ đôi khi giá trị hơn nói thêm một ý của mình.
- Đừng đánh tráo hạng mục. Nếu bạn đang ở vai hỗ trợ, làm cho trọn vai ấy thay vì cố kéo ánh đèn về phía mình.
- Ghi nhận người đứng cạnh. Viện Hàn lâm mất chín năm mới làm vậy; trong nhóm của bạn, có thể làm ngay hôm nay bằng một lời cảm ơn có tên, có việc cụ thể.
Muốn xem thêm, có thể bắt đầu với những phim giúp diễn viên phụ đoạt giải và để ý xem họ xuất hiện bao nhiêu lần, mỗi lần làm thay đổi điều gì trong câu chuyện. Cơ sở dữ liệu giải thưởng chính thức của Viện Hàn lâm cho phép tra theo năm, theo tên người và theo phim.
Câu hỏi thường gặp
Giải Oscar nam phụ đầu tiên được trao cho ai?
Giải nam phụ đầu tiên thuộc về Walter Brennan với phim Come and Get It, tại lễ trao giải tổ chức ngày 4 tháng 3 năm 1937. Cùng đêm đó, Gale Sondergaard nhận giải nữ phụ đầu tiên với Anthony Adverse.
Ai đoạt nhiều giải Oscar nam phụ nhất?
Walter Brennan, với ba lần thắng trong khoảng thời gian rất ngắn từ 1937 đến 1941. Ông cũng là người đầu tiên đoạt ba giải Oscar diễn xuất nói chung.
Bao nhiêu phút trên màn ảnh thì được tính là vai phụ?
Không có con số cố định. Hãng phim đề xuất hạng mục, còn các thành viên ban diễn xuất của Viện Hàn lâm bỏ phiếu theo nhận định của họ. Vì thế có vai ngắn được đề cử vai chính và có vai dài lại tranh giải vai phụ.
Ke Huy Quan đoạt Oscar năm nào?
Ke Huy Quan nhận giải nam phụ tại lễ trao giải năm 2023 với phim Everything Everywhere All at Once. Anh sinh ở Sài Gòn và từng nhiều năm làm việc phía sau máy quay trước khi trở lại diễn xuất.
Category fraud trong Oscar là gì?
Đó là cách gọi của giới phê bình khi một vai gần như vai chính được đưa sang tranh giải vai phụ để có cơ hội thắng cao hơn. Việc này không vi phạm quy định nào, nhưng thường gây tranh cãi mỗi mùa giải.
