Ca sĩ hát thay trên màn ảnh là người thu âm phần hát cho một nhân vật, còn diễn viên trên hình chỉ nhép môi theo. Ở Hollywood, người nổi tiếng nhất trong nghề này là Marni Nixon, giọng hát thật phía sau các vai chính của The King and I, West Side Story và My Fair Lady. Ở Ấn Độ, cách làm này gọi là playback và phát triển thành cả một ngành, với những ca sĩ như Lata Mangeshkar hay Asha Bhosle nổi tiếng không kém các ngôi sao mà họ hát thay.
Vì sao phim cần người hát thay
Khi phim có tiếng ra đời cuối thập niên 1920, phim ca nhạc nhanh chóng trở thành thể loại ăn khách. Nhưng một ngôi sao điện ảnh không nhất thiết hát hay, và một ca sĩ giỏi không nhất thiết đóng được vai chính. Có ba lý do chính khiến đoàn phim tách phần hát ra khỏi phần diễn:
- Diễn viên được chọn vì vai, không vì giọng. Hãng phim muốn một gương mặt bán vé cho vai chính, rồi tìm giọng hát phù hợp sau.
- Kỹ thuật thu âm. Thu hát trực tiếp trên phim trường khó kiểm soát chất lượng. Thu trước trong phòng thu rồi phát lại để diễn viên nhép theo khi quay (đây chính là nghĩa gốc của chữ playback) cho âm thanh sạch hơn và cho phép quay nhiều góc máy.
- Bài khó vượt tầm. Có những đoạn cao, dài, đòi kỹ thuật thanh nhạc mà chỉ ca sĩ được đào tạo mới hát nổi.
Marni Nixon: giọng hát mà khán giả không biết tên
Marni Nixon là ca sĩ được đào tạo bài bản, hát được cả nhạc cổ điển lẫn nhạc kịch. Bà hát thay cho Deborah Kerr trong The King and I (1956), cho Natalie Wood trong West Side Story (1961) và cho Audrey Hepburn trong My Fair Lady (1964). Ba bộ phim ca nhạc kinh điển ấy, phần lớn giọng hát của nhân vật nữ chính là của cùng một người.
Điều đáng nói là trong nhiều năm, tên bà không xuất hiện trên danh đề, và các hãng phim không muốn công chúng biết chuyện hát thay vì sợ làm giảm hình ảnh ngôi sao. Nghề của Nixon đòi hỏi một kỹ năng hiếm: hát sao cho giống giọng nói của diễn viên, giữ được cách nhả chữ, hơi thở và tính cách mà diễn viên đã tạo cho nhân vật. Bà phải nghiên cứu cách nói của từng người, có khi làm việc trực tiếp với diễn viên để hai giọng ăn khớp với nhau.
Câu chuyện của My Fair Lady thường được nhắc lại: năm đó Audrey Hepburn không có tên trong đề cử Oscar nữ chính, và nhiều người cho rằng việc phần hát không phải của bà là một phần lý do. Về sau, Marni Nixon xuất hiện trên màn ảnh bằng chính gương mặt mình trong vai một nữ tu ở The Sound of Music (1965). Báo chí Mỹ gọi bà là "giọng hát vô hình của Hollywood".
Một bộ phim kể đúng chuyện này
Singin' in the Rain (1952) lấy chính chuyện hát thay làm cốt truyện: một nữ minh tinh phim câm có giọng nói chua chát, và một cô gái trẻ được giấu phía sau để nói và hát thay. Phim kết thúc bằng cảnh tấm màn được kéo lên, khán giả thấy người hát thật. Đây là một trong những phim ca nhạc được yêu thích nhất mọi thời, và nhiều tài liệu kể rằng ngay trong quá trình làm phim, chính phim này cũng có những đoạn hát được thu bởi người khác. Một vòng lặp khá thú vị của nghề.
Playback ở Ấn Độ: khi người hát thay thành ngôi sao
Điện ảnh Ấn Độ đi theo hướng ngược lại với Hollywood. Từ giữa thập niên 1930, các phim tiếng Hindi bắt đầu dùng phương pháp thu trước giọng hát và cho diễn viên nhép theo. Vì gần như phim nào cũng có nhiều bài hát, và bài hát phim chính là nhạc đại chúng của cả nước, người hát thay không bị giấu đi. Tên họ in trên đĩa nhạc, giọng họ phát trên đài khắp nơi. Ca sĩ playback trở thành một nghề danh giá.
| Ca sĩ | Điểm đáng nhớ |
|---|---|
| Lata Mangeshkar | Hát cho nhiều thế hệ nữ diễn viên trong hơn bảy thập kỷ; được trao Bharat Ratna, danh hiệu dân sự cao nhất của Ấn Độ, năm 2001 |
| Asha Bhosle | Em gái Lata, giọng linh hoạt từ nhạc trữ tình đến nhạc sôi động; năm 2011 được Guinness ghi nhận là nghệ sĩ có số bản thu âm nhiều nhất |
| Mohammed Rafi | Một trong những giọng nam được yêu mến nhất của phim Hindi thời kỳ vàng, hát cho nhiều ngôi sao nam khác nhau |
| Kishore Kumar | Vừa là diễn viên vừa là ca sĩ playback, nổi tiếng với giọng ấm và phong cách tự do |
Một ca sĩ playback giỏi ở Ấn Độ phải biết "đổi giọng" theo diễn viên: hát cho ngôi sao trẻ trung thì giọng tươi, cho vai người mẹ thì giọng trầm lắng. Khán giả quen đến mức có thể nghe một bài và đoán ngay nó dành cho diễn viên nào. Đây là một kiểu hợp tác đặc biệt: gương mặt của người này, giọng hát của người kia, cùng tạo nên một nhân vật.
Hát thay trong phim hoạt hình
Phim hoạt hình là nơi việc tách giọng nói và giọng hát diễn ra công khai nhất. Nhân vật cần một giọng nói tự nhiên cho thoại và một giọng hát đủ sức cho các bài lớn, mà hai thứ này không phải lúc nào cũng có ở một người. Ví dụ quen thuộc là Lea Salonga, ca sĩ nhạc kịch người Philippines, hát cho công chúa Jasmine trong Aladdin và cho Mulan trong Mulan của Disney, trong khi phần thoại do người khác lồng. Danh đề phim hoạt hình hiện nay thường ghi rõ cả hai tên.
Ở Việt Nam: nhạc phim và giọng hát phía sau
Phim truyện Việt Nam ít làm phim ca nhạc thuần tuý, nhưng nhạc phim thì có truyền thống lâu đời. Nhiều ca khúc được người nghe nhớ hơn cả bộ phim, và người hát thường là ca sĩ chuyên nghiệp chứ không phải diễn viên. Có những cảnh nhân vật cất tiếng hát, như hát ru, hát dân ca, hát quan họ, phần giọng được thu bởi nghệ sĩ có nghề rồi lồng vào. Ở sân khấu cải lương và trên truyền hình, các nghệ sĩ hát đệm phía sau cánh gà cũng là một kiểu người đứng sau quen thuộc. Khi muốn biết ai hát một ca khúc phim, cách chắc nhất là xem danh đề hoặc thông tin phát hành chính thức của bài hát.
Đạo đức của nghề: khi nào cần ghi tên
Ngày nay quan điểm phổ biến trong ngành là người hát thay xứng đáng có tên trên danh đề. Việc giấu đi như thời Marni Nixon bị nhìn lại như một sự thiếu công bằng. Khán giả cũng thoải mái hơn: biết diễn viên không tự hát không làm họ bớt yêu nhân vật. Ngược lại, khi một diễn viên tự hát trong phim ca nhạc, điều đó thường được nhắc như một điểm cộng, chứ không còn là điều bắt buộc.
Góc nhìn hôm nay: góp giọng cho người khác
Người hát thay làm một việc khó hơn hát cho chính mình: họ hát bằng cảm xúc của một nhân vật mà người khác đã xây, khớp từng hơi thở với gương mặt không phải của mình. Vài điều đáng học:
- Hiểu người mình hỗ trợ trước khi làm. Marni Nixon nghiên cứu giọng nói của từng diễn viên. Viết giúp một bài phát biểu hay soạn giúp một lá thư cũng cần nghe kỹ giọng của người sẽ đứng tên.
- Tự hào với phần việc của mình dù không ai thấy. Giá trị của việc đã xong không phụ thuộc vào việc tên mình có in to hay không.
- Khi bạn là người được hỗ trợ, hãy ghi tên. Một dòng "cảm ơn chị đã soạn phần này" là thứ Hollywood từng mất nhiều năm mới làm được.
Muốn nghe tận tai, có thể xem lại West Side Story bản 1961 rồi tìm các bản thu riêng của Marni Nixon, hoặc nghe tuyển tập các bài phim Hindi của Lata Mangeshkar theo từng thập kỷ để thấy cùng một giọng đã đi qua bao nhiêu gương mặt.
Câu hỏi thường gặp
Ca sĩ playback là gì?
Ca sĩ playback là người thu âm trước phần hát cho nhân vật trong phim, rồi diễn viên nhép môi theo bản thu khi quay. Cách làm này phổ biến nhất ở điện ảnh Ấn Độ, nơi các ca sĩ playback nổi tiếng ngang ngôi sao.
Marni Nixon hát thay cho ai?
Marni Nixon hát thay cho Deborah Kerr trong The King and I, Natalie Wood trong West Side Story và Audrey Hepburn trong My Fair Lady. Trong nhiều năm, tên bà không được ghi trên danh đề các phim này.
Audrey Hepburn có tự hát trong My Fair Lady không?
Hepburn có thu âm thử nhiều bài, nhưng bản phim phát hành dùng phần lớn giọng hát của Marni Nixon. Chi tiết này được nhắc đến nhiều khi bàn về việc bà không được đề cử Oscar cho vai Eliza Doolittle.
Lata Mangeshkar là ai?
Lata Mangeshkar là ca sĩ playback huyền thoại của điện ảnh Ấn Độ, hát cho phim trong hơn bảy thập kỷ. Bà được trao Bharat Ratna, danh hiệu dân sự cao nhất của Ấn Độ, năm 2001.
Hát thay khác lồng tiếng thế nào?
Lồng tiếng thay phần lời thoại, thường để dịch phim sang ngôn ngữ khác hoặc sửa âm thanh. Hát thay chỉ thay phần hát, trong cùng ngôn ngữ, vì diễn viên không đủ giọng cho bài hát của nhân vật.
