Stand-in, tạm dịch là người đứng thay, là người có vóc dáng và màu da gần giống diễn viên chính, đứng vào đúng vị trí của diễn viên trong lúc ê kíp dựng ánh sáng, chỉnh máy quay và tập đường máy. Khi mọi thứ sẵn sàng, diễn viên thật mới bước vào quay. Stand-in hầu như không bao giờ xuất hiện trên màn ảnh, khác với diễn viên đóng thế hay người đóng thay thân hình (body double).
Vì sao phim trường cần người đứng thay
Một cảnh quay vài giây có thể cần cả tiếng đồng hồ chuẩn bị. Đội ánh sáng phải đặt đèn sao cho gương mặt diễn viên sáng đúng ý đạo diễn hình ảnh, bóng đổ đúng chỗ. Người quay phim phải thử đường máy, thợ kéo nét phải đo khoảng cách. Tất cả cần một con người thật đứng ở đó, cao đúng chừng ấy, tóc đúng màu ấy, quần áo đúng tông ấy, vì ánh sáng hắt lên da và vải mỗi thứ một khác.
Nếu bắt diễn viên chính đứng suốt thời gian đó, họ sẽ mệt, mất tập trung, lớp trang điểm chảy dưới đèn nóng, và không còn thời gian đọc kịch bản hay chuẩn bị cảm xúc. Stand-in gánh phần việc kỹ thuật ấy để diễn viên giữ sức cho lúc máy chạy. Đây là một trong những vai trò thuần tuý hỗ trợ nhất trong cả đoàn phim.
Một ngày làm việc của stand-in
Trên phim trường nói tiếng Anh, có hai cụm từ quen thuộc: "first team" là các diễn viên chính, "second team" là đội stand-in. Nhịp làm việc thường diễn ra như sau:
- Tập với diễn viên thật. Đạo diễn cho diễn viên chính tập cảnh để mọi người thấy họ đi đâu, đứng đâu, ngồi lúc nào. Stand-in đứng cạnh quan sát kỹ.
- Đánh dấu vị trí. Bộ phận máy dán băng keo màu xuống sàn ở những chỗ diễn viên dừng lại, gọi là "mark".
- Gọi "second team". Diễn viên chính rời đi nghỉ hoặc dặm lại trang điểm. Stand-in vào thay, đứng đúng mark, lặp lại đường đi và động tác của diễn viên, có khi đọc cả lời thoại để người quay và người cầm micro canh nhịp.
- Đứng yên cho ánh sáng. Phần lâu nhất. Đèn được dời tới dời lui, lọc màu, chắn bớt. Stand-in phải đứng đúng tư thế, giữ đầu đúng góc, vì nghiêng vài phân là ánh sáng trên mặt thay đổi.
- Gọi "first team". Mọi thứ sẵn sàng, stand-in bước ra, diễn viên bước vào và quay.
Vòng này lặp lại cho từng góc máy, từng cỡ cảnh. Một ngày quay có thể có hàng chục vòng. Người đứng thay giỏi là người nhớ chính xác diễn viên đã làm gì, không cần ai nhắc, và có thể đứng lâu mà không lơ đãng.
Stand-in, body double và diễn viên đóng thế khác nhau thế nào
Ba vai trò này hay bị gọi lẫn lộn, kể cả trong báo chí. Thực ra chúng khác nhau rõ.
| Vai trò | Có lên hình không | Làm gì | Yêu cầu chính |
|---|---|---|---|
| Stand-in (người đứng thay) | Không | Đứng thay khi dựng ánh sáng, tập đường máy | Chiều cao, vóc dáng, màu da và tóc gần giống |
| Body double / photo double (người đóng thay thân hình) | Có, nhưng không thấy rõ mặt | Lên hình ở cảnh quay từ xa, từ sau lưng, cận tay chân | Nhìn từ xa hoặc từng bộ phận phải giống diễn viên |
| Stunt double (diễn viên đóng thế) | Có, nhưng không thấy rõ mặt | Thực hiện các pha hành động có rủi ro | Kỹ năng chuyên môn, được huấn luyện an toàn |
Một người có thể kiêm nhiều vai. Ở các đoàn phim nhỏ, stand-in đôi khi được dùng luôn làm người đóng thay ở cảnh quay từ sau lưng. Nhưng việc đóng thế có rủi ro thì luôn thuộc về người được đào tạo chuyên nghiệp dưới sự điều phối của trưởng nhóm đóng thế, không đẩy cho stand-in.
Những kiểu đóng thay bộ phận
Body double có nhiều nhánh nhỏ, nghe lạ mà rất thực tế. Có người chuyên làm "hand double", tức đóng thay đôi tay: cảnh cận bàn tay chơi đàn, viết thư pháp, gói bánh, sửa đồng hồ thường cần người thật sự làm được việc đó, vì máy quay nhìn rất gần và khán giả nhận ra ngay động tác vụng. Có người đóng thay đôi chân trong cảnh nhảy, có người đóng thay dáng lưng khi nhân vật đi xa dần. Diễn viên không cần mất hàng tháng học một nghề chỉ để quay vài giây cận cảnh.
Chọn người đứng thay theo tiêu chí gì
- Chiều cao gần như bằng. Chênh vài phân là đèn và khung hình lệch. Người thấp hơn có thể kê thêm đế giày hay đứng trên bục mỏng.
- Màu da, màu tóc tương đồng. Ánh sáng phản xạ khác nhau trên da sáng và da sẫm, trên tóc vàng và tóc đen. Đội ánh sáng cần thứ phản xạ giống người thật.
- Mặc quần áo cùng tông. Stand-in thường mặc đồ có màu gần với phục trang của diễn viên trong cảnh đó, gọi vui là "đồ màu".
- Kiên nhẫn và tập trung. Phần lớn thời gian là đứng chờ trong im lặng, dưới đèn.
- Kín miệng. Stand-in nghe và thấy nhiều thứ về phim trước khi phim ra mắt, và đứng rất gần diễn viên trong nhiều tháng.
Mối quan hệ lâu dài giữa diễn viên và người đứng thay
Ở Hollywood, nhiều ngôi sao dùng cùng một stand-in qua nhiều phim, có khi suốt hàng chục năm. Lý do rất đời: người đứng thay hiểu thói quen của diễn viên, biết họ hay đứng nghiêng về bên nào, hay chạm tay lên mặt lúc nào, nên dựng ánh sáng nhanh hơn. Báo chí điện ảnh Mỹ từng có nhiều bài kể về những cặp diễn viên và người đứng thay gắn bó như người nhà, người này giới thiệu người kia vào đoàn phim mới.
Với nhiều người, stand-in là cửa vào nghề. Đứng nhiều tháng ngay giữa phim trường, cạnh máy quay và đội ánh sáng, là một lớp học thực hành mà trường điện ảnh khó cho được. Không ít người từ đây chuyển sang làm trợ lý đạo diễn, quay phim hoặc diễn viên.
Ở Việt Nam thì sao
Trong các đoàn phim Việt, vai trò này thường không có tên riêng trên giấy tờ. Các phim lớn, quay dài ngày có dùng người đứng thay cho diễn viên chính; phim kinh phí thấp thì trợ lý, diễn viên quần chúng hoặc chính người trong tổ ánh sáng đứng vào cho đèn. Khi ngành quảng cáo và phim hợp tác quốc tế phát triển, cách gọi "stand-in" và nhịp "second team" cũng quen thuộc hơn với người làm nghề ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.
Góc nhìn hôm nay: đứng thay để người khác toả sáng
Hiếm vai nào trong đoàn phim gói gọn tinh thần yểm trợ như stand-in: làm một việc cần thiết, nhìn không thấy, để người khác bước vào khi mọi thứ đã sẵn sàng. Một vài cách áp dụng ở đời thường:
- Làm "second team" cho đồng nghiệp: chuẩn bị phòng họp, kiểm máy chiếu, chạy thử bài trình bày giúp người sắp lên nói, để họ giữ sức cho lúc quan trọng.
- Nhớ đúng mark của người khác: người hỗ trợ giỏi ghi nhớ thói quen của người mình hỗ trợ, như người đứng thay nhớ dáng đứng của diễn viên.
- Biết vai của mình có giới hạn: stand-in không đóng thế. Hỗ trợ tốt cũng là biết việc nào phải chuyển cho người có chuyên môn.
Lần tới xem cảnh hậu trường của một bộ phim, thử để ý người đứng giữa ánh đèn khi diễn viên còn ngồi ghế nghỉ. Đó thường là stand-in.
Câu hỏi thường gặp
Stand-in trong phim là gì?
Stand-in là người có vóc dáng và màu da gần giống diễn viên, đứng vào vị trí của diễn viên khi ê kíp dựng ánh sáng và chỉnh máy quay. Họ thường không xuất hiện trong phim thành phẩm.
Stand-in khác body double thế nào?
Stand-in chỉ làm việc trước khi quay và không lên hình. Body double thì có lên hình, thường ở cảnh quay từ xa, sau lưng hoặc cận một bộ phận như tay, chân, để khán giả tưởng đó là diễn viên chính.
"Second team" trên phim trường nghĩa là gì?
Đó là cách gọi đội người đứng thay. Khi trợ lý đạo diễn gọi "second team", các stand-in vào vị trí để dựng ánh sáng; khi gọi "first team", diễn viên chính quay lại để quay thật.
Stand-in có phải là diễn viên đóng thế không?
Không. Diễn viên đóng thế được huấn luyện chuyên môn để làm các pha hành động có rủi ro. Stand-in không làm những việc đó, công việc của họ là hỗ trợ kỹ thuật trong lúc chuẩn bị.
Làm stand-in cần điều kiện gì?
Điều kiện chính là chiều cao, vóc dáng, màu da và tóc gần giống diễn viên được thay. Ngoài ra cần kiên nhẫn đứng lâu, nhớ chính xác đường đi của diễn viên và giữ kín thông tin về phim.
