Character actor là diễn viên chuyên đóng những vai phụ có tính cách rõ nét, như ông thầy khó tính, bà chủ trọ, gã cảnh sát mệt mỏi hay người bạn kỳ quặc, thay vì đóng vai chính lãng mạn hay anh hùng. Khán giả thường nhận ra gương mặt họ ngay khi xuất hiện nhưng lại không nhớ nổi tên. Chính những người này làm cho thế giới trong phim có cảm giác đông đúc và có thật.
Character actor là gì, khác diễn viên ngôi sao ở đâu
Trong tiếng Anh, "character" ở đây không chỉ là "nhân vật" mà còn mang nghĩa "tính cách, cá tính". Một character actor được mời vì họ mang tới một kiểu người cụ thể, đậm đặc, nhiều khi khác xa ngoại hình và tính cách thật của họ. Diễn viên ngôi sao thì ngược lại: khán giả mua vé phần nhiều để gặp chính họ, và vai diễn thường được viết lại cho vừa hình ảnh ngôi sao.
Người Mỹ có một câu đùa quen thuộc dành cho nhóm này: "Ơ, lại là ông ấy", hoặc "that guy" (gã đó). Bạn đã thấy họ trong chục bộ phim, biết họ đóng hay, nhưng phải tra mới ra tên. Có cả sách và chương trình truyền hình làm riêng về hiện tượng này.
| Tiêu chí | Diễn viên ngôi sao | Character actor |
|---|---|---|
| Vì sao được mời | Sức hút, tên tuổi bán vé | Khả năng biến thành một kiểu người cụ thể |
| Thời lượng thường gặp | Xuyên suốt phim | Vài cảnh, có khi một cảnh |
| Số phim mỗi năm | Một hai phim | Có thể nhiều phim, cả phim điện ảnh lẫn truyền hình |
| Ngoại hình | Thường hợp chuẩn đẹp của thời đó | Đa dạng, đôi khi càng "lạ" càng được việc |
| Tuổi nghề | Phụ thuộc thời gian giữ được sức hút | Thường dài, vai mới xuất hiện theo tuổi tác |
Những gương mặt tiêu biểu
Thời Hollywood cổ điển
Thời các hãng phim lớn, mỗi hãng nuôi cả một đội character actor theo hợp đồng. Walter Brennan, ba lần thắng Oscar nam phụ, là ví dụ kinh điển. Thelma Ritter là trường hợp hay được nhắc khi bàn về sự bất công với người đứng sau: bà được đề cử Oscar nữ phụ sáu lần mà chưa thắng lần nào, thường với vai người phụ nữ lao động sắc sảo, nói ít mà câu nào cũng trúng. Peter Lorre, với đôi mắt lồi và giọng nói khàn đặc trưng, gần như sở hữu những vai kẻ mờ ám trong phim noir thập niên 1940.
John Cazale: năm phim, năm đề cử phim hay nhất
Một câu chuyện hay được kể trong giới điện ảnh là về John Cazale. Ông chỉ đóng năm phim điện ảnh trước khi mất sớm vì bệnh, và cả năm phim đều được đề cử giải Oscar phim hay nhất: Bố già, The Conversation, Bố già phần II, Dog Day Afternoon và The Deer Hunter. Vai được nhớ nhất của ông là Fredo, người anh yếu đuối trong gia đình Corleone. Cazale không bao giờ là cái tên in to trên áp phích, nhưng nhiều đạo diễn và bạn diễn coi ông là một trong những diễn viên đáng nể nhất thế hệ.
Gần đây hơn
J. K. Simmons là ví dụ cho con đường dài của một character actor. Ông đóng vô số vai phụ trên truyền hình và điện ảnh, được khán giả nhận ra qua vai người bố tốt bụng hay ông chủ toà soạn nóng nảy, rồi đoạt Oscar nam phụ với vai thầy dạy nhạc khắc nghiệt trong Whiplash. Steve Buscemi, Margo Martindale, Stanley Tucci cũng thuộc nhóm "nhìn là nhận ra", với hàng chục vai ở đủ thể loại.
Họ làm nghề thế nào
Nghề của character actor có mấy điểm riêng mà người ngoài ít để ý.
- Làm việc theo ngày. Nhiều vai phụ chỉ cần một vài ngày quay. Trong tiếng Anh có chữ "day player", người được thuê theo ngày. Họ đến phim trường mà ê kíp đã làm việc với nhau cả tháng, phải hoà nhập nhanh và đúng ngay từ lần quay đầu.
- Xây nhân vật bằng chi tiết. Không có thời lượng để kể tiểu sử, họ dồn mọi thứ vào dáng đứng, cách cầm ly, giọng địa phương, một thói quen nhỏ. Khán giả nhìn ba giây là hiểu người này sống thế nào.
- Đổi màu liên tục. Tuần này đóng thẩm phán, tuần sau đóng người bán hàng. Một character actor giỏi giữ được nét riêng mà vẫn không lặp mình.
- Đi đường dài. Vai chính lãng mạn có hạn tuổi; vai người cha, ông nội, bà hàng xóm thì không. Nhiều người càng lớn tuổi càng đắt vai.
Ranh giới với đóng khung vai
Character actor hay bị nhầm với chuyện đóng khung vai (typecasting). Hai thứ chồng lấn một phần: nhiều người được mời liên tục vào cùng một kiểu nhân vật. Khác biệt là character actor chủ động xây cả sự nghiệp trên việc biến hoá, còn đóng khung là khi người làm phim chỉ nhìn thấy một hình ảnh duy nhất ở diễn viên. Người làm nghề lâu thường đi lại giữa hai trạng thái này nhiều lần.
Vì sao phim cần character actor
Thử tưởng tượng một bộ phim mà mọi người qua đường, mọi ông chủ quán, mọi viên cảnh sát đều đẹp đẽ và trung tính như diễn viên chính. Thế giới đó sẽ phẳng và giả. Character actor đem vào phim những gương mặt có tuổi, có vết nhăn, có giọng nói vùng miền, có tật xấu. Họ là lý do khán giả tin rằng ngoài khung hình còn cả một thành phố đang sống.
Họ cũng là chỗ dựa cho diễn viên chính. Một nhân vật chính được viết hay vẫn có thể hụt hơi nếu người đối diện diễn hời hợt. Một cảnh đối thoại thường là cảnh của hai người; người phụ cho bạn diễn thứ gì đó để phản ứng lại. Nhiều ngôi sao kể rằng họ học được nhiều nhất khi đứng cạnh những character actor lão luyện, vì những người này hiểu nhịp cảnh và biết lúc nào nên lùi.
Ở Việt Nam: những gương mặt quen của màn ảnh nhỏ và sân khấu
Khán giả Việt quen với hiện tượng này qua phim truyền hình dài tập và kịch sân khấu. Có những nghệ sĩ gần như được mặc định cho vai người cha nghiêm khắc, vai bà mẹ chồng, vai ông trưởng thôn, vai cán bộ phường hách dịch, và khán giả gọi họ theo tên nhân vật nhiều hơn tên thật. Nhiều người trong số này xuất thân từ các nhà hát kịch, cải lương, chèo, nơi họ quen đóng đủ loại vai trong một đoàn, nên lên màn ảnh biến hoá rất nhanh.
Đó cũng là cách nhìn công bằng hơn với nghề diễn: một nghệ sĩ không bao giờ đóng chính vẫn có thể có sự nghiệp dày dặn, được đồng nghiệp kính trọng, và để lại nhiều vai diễn hơn một ngôi sao.
Góc nhìn hôm nay: làm "người nhìn là nhận ra" trong tập thể
Ngoài phim trường, ai cũng từng gặp một kiểu người như character actor trong tập thể. Họ không đứng đầu, không phát biểu nhiều, nhưng sự có mặt của họ làm cho mọi thứ thật hơn, chắc hơn. Có vài điều đáng học từ họ.
- Giỏi một vai cụ thể. Character actor được gọi lại vì người ta biết chắc họ mang tới thứ gì. Trong nhóm làm việc, trở thành người "cần việc này thì gọi chị ấy" là một chỗ đứng vững.
- Đến đúng, làm đúng, đi gọn. Day player không có thời gian làm quen. Ở đời thường, biết vào việc nhanh khi được nhờ giúp là món quà lớn cho người nhờ.
- Đừng sợ chi tiết nhỏ. Một thói quen, một câu nói đúng lúc có thể làm nên cả một người. Một tin nhắn nhắc việc chu đáo cũng có thể làm nên cả một dự án.
- Nhớ tên người đứng sau. Lần tới xem phim, hãy đọc danh đề và tra tên một gương mặt vai phụ bạn thích. Việc nhỏ đó là cách khán giả ghi nhận họ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem lại năm phim của John Cazale theo thứ tự, hoặc chọn một character actor quen mặt rồi xem các vai của họ cách nhau vài chục năm để thấy cùng một người đã biến hoá ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Character actor nghĩa là gì?
Đó là diễn viên chuyên đóng các vai phụ có tính cách đậm nét, như người thầy khó tính hay ông chủ quán kỳ quặc, thay vì vai chính. Họ được mời vì khả năng biến thành một kiểu người cụ thể, không phải vì sức hút ngôi sao.
Character actor khác diễn viên phụ thế nào?
Diễn viên phụ là bất kỳ ai đóng vai không phải vai chính trong một phim cụ thể. Character actor là cách gọi một kiểu sự nghiệp: người gần như chuyên đóng các vai có cá tính rõ, xuyên suốt nhiều phim, nhiều năm.
Vì sao nhớ mặt mà không nhớ tên diễn viên vai phụ?
Vì họ xuất hiện ngắn, tên in nhỏ, và mỗi lần lại là một nhân vật khác nên khán giả gắn họ với vai chứ không với tên thật. Người Mỹ gọi vui hiện tượng này là "that guy", tức là "lại gã đó".
John Cazale là ai?
John Cazale là diễn viên Mỹ, nổi tiếng với vai Fredo trong Bố già. Ông chỉ đóng năm phim điện ảnh và cả năm đều được đề cử Oscar phim hay nhất, một trường hợp hiếm có.
Character actor có đoạt Oscar không?
Có, chủ yếu ở hạng mục vai phụ. Walter Brennan thắng ba lần, J. K. Simmons thắng với Whiplash. Nhưng cũng có những người rất giỏi như Thelma Ritter được đề cử sáu lần mà chưa từng thắng.
