Người dẫn đường cho VĐV khiếm thị ở Paralympic: chạy, trượt tuyết, xe đạp

Người dẫn đường (guide) cho vận động viên khiếm thị ở Paralympic là người sáng mắt thi đấu cùng, chạy sát bên nối nhau bằng một sợi dây ngắn, trượt tuyết phía trước và hô hướng, hoặc ngồi đầu xe đạp đôi. Họ là đồng đội chính thức, được ghi tên trong danh sách thi đấu, và từ Paralympic London 2012 được nhận huy chương cùng vận động viên. Luật bắt họ giúp hết sức nhưng không bao giờ được kéo, đẩy hay về đích trước người mình dẫn.

Ai cần người dẫn đường

Paralympic chia vận động viên khiếm thị theo mức độ thị lực để thi đấu công bằng. Ở điền kinh, các hạng thường gặp là:

Ở hạng T11, mọi vận động viên đều đeo kính đen che kín, kể cả người còn cảm nhận được chút ánh sáng, để không ai có lợi thế hơn ai. Chữ T là hạng chạy và nhảy; các môn ném dùng chữ F, và người hỗ trợ ở môn ném, nhảy xa thường đứng hô vị trí, vỗ tay báo hướng chứ không chạy cùng.

Chạy cùng nhau bằng một sợi dây

Ở các cự ly chạy, người dẫn đường và vận động viên nối nhau bằng sợi dây ngắn buộc vòng quanh ngón tay hoặc cổ tay mỗi người. Hai người chạy sát nhau, thường cánh tay trong đánh cùng nhịp để sợi dây không giật.

Những điều luật không cho phép

• Không kéo, không đẩy. Người dẫn đường không được dùng sợi dây hay tay để kéo vận động viên đi nhanh hơn. Họ chỉ được báo hướng và giữ nhịp.
• Không về đích trước. Vận động viên phải cán đích trước người dẫn đường. Người dẫn đường vượt lên trước ở vạch đích là cả hai bị loại.
• Không buông dây quá mức cho phép. Khoảng cách giữa hai người bị giới hạn, đặc biệt ở các cự ly ngắn.

Ở nội dung 100 m, mỗi cặp chiếm hai làn, nên số cặp mỗi lượt chạy ít hơn. Ở các cự ly dài, một người dẫn đường khó theo kịp vận động viên trong suốt chặng, nên luật cho phép thay người dẫn đường ở những điều kiện nhất định; chi tiết thay đổi theo từng phiên bản luật của Paralympic.

Ăn ý quan trọng hơn tốc độ

Người dẫn đường phải chạy nhanh hơn hẳn vận động viên của mình, để còn dư sức nói, quan sát và điều chỉnh. Nhưng nhanh thôi chưa đủ. Hai người phải bước cùng chân, cùng độ dài sải, cùng nhịp đánh tay. Ở vòng cua, người dẫn đường báo trước "cua trái, ba bước", ở đoạn về đích báo khoảng cách tới vạch. Từng cặp có bộ lời hô riêng, tập hàng nghìn lần cho tới khi thành phản xạ. Khi đổi người dẫn đường, vận động viên thường phải tập lại từ đầu như học một ngôn ngữ mới.

Trượt tuyết: dẫn đường bằng giọng nói

Ở trượt tuyết đổ dốc Paralympic, người dẫn đường trượt phía trước, cách vận động viên vài mét, và hô hướng qua bộ đàm gắn trong mũ bảo hiểm hoặc loa nhỏ đeo trên lưng. Họ báo cổng tiếp theo, độ dốc, mặt tuyết gồ ghề, thời điểm rẽ. Vận động viên trượt theo giọng nói ở tốc độ có thể vượt 100 km/h trên các đường đổ dốc nhanh nhất.

Đây có lẽ là vai dẫn đường đòi hỏi niềm tin lớn nhất. Người dẫn đường quay lưng lại với người mình dẫn, không nhìn thấy họ, chỉ nghe tiếng thở và tiếng ván. Một câu hô chậm nửa giây là một cú ngã. Trượt tuyết băng đồng và hai môn phối hợp (trượt tuyết và bắn súng) cũng có người dẫn đường, với cách dẫn phù hợp từng môn.

Xe đạp đôi: người lái phía trước

Ở môn xe đạp Paralympic dành cho người khiếm thị, hai người cùng đạp một chiếc xe đạp đôi (tandem). Người sáng mắt ngồi trước, gọi là pilot, cầm lái, phanh, sang số và chọn đường. Vận động viên khiếm thị ngồi sau, đạp hết sức. Cả hai cùng góp sức đạp, nên người lái phải vừa mạnh vừa đều để không "kéo" nhịp chân của người phía sau lệch đi.

Trong nội dung đường trường, người lái còn phải báo khúc cua, ổ gà, đổi nhịp đạp khi lên dốc. Người ngồi sau không thấy gì phía trước nhưng cảm được từng thay đổi qua chiếc xe, giống như hai người cùng chèo một chiếc thuyền.

Những vai dẫn đường khác

• Bơi lội: người gõ (tapper). Đứng ở đầu bể, cầm một cây gậy có đầu mềm, gõ nhẹ vào đầu hoặc vai vận động viên khi họ sắp chạm thành bể, để họ biết lúc quay vòng hoặc về đích. Người bơi hạng S11 đeo kính bơi bôi đen.
• Bóng đá năm người khiếm thị: người hô (guide/caller). Đứng sau khung thành đối phương, hô cho cầu thủ tấn công biết hướng khung thành, khoảng cách, góc sút. Quả bóng có lục lạc bên trong để cầu thủ nghe tiếng.
• Ba môn phối hợp: người dẫn đường bơi cùng (nối bằng dây ở đùi hoặc cổ chân), đạp xe đôi và chạy cùng, ba môn liên tục.

Mỗi môn một cách, nhưng tinh thần giống nhau: người sáng mắt làm đôi mắt, còn sức lực và chiến thắng là của người khiếm thị.

Từ người phụ tá thành người được nhận huy chương

Trong một thời gian dài, người dẫn đường bị coi như người phụ tá, giống người dắt ngựa đua. Họ tập cùng hàng năm trời, chạy cùng nhịp tim với vận động viên, nhưng khi bước lên bục thì đứng bên ngoài. Từ Paralympic London 2012, người dẫn đường ở điền kinh được nhận huy chương cùng vận động viên của mình. Đây là cách ủy ban Paralympic quốc tế công nhận rằng đây là một đội hai người.

Nhiều người dẫn đường là cựu vận động viên chuyên nghiệp, sẵn sàng gác lại tham vọng cá nhân để phục vụ người khác. Có người tìm đến vai này qua bạn bè, có người qua câu lạc bộ chạy địa phương. Không ít cặp trở thành bạn thân hoặc người trong gia đình của nhau sau nhiều năm tập.

Góc nhìn hôm nay: dẫn đường ở đời thường

Ở Việt Nam, vận động viên khiếm thị thi đấu điền kinh, bơi và cờ vua tại các kỳ Đại hội Thể thao người khuyết tật Đông Nam Á và giải trong nước, nhiều người được đào tạo qua hội người mù và các trung tâm thể thao người khuyết tật. Ở các giải chạy phong trào, cũng đã có những người sáng mắt tình nguyện chạy dẫn đường cho bạn khiếm thị, với sợi dây buộc tay giống hệt Paralympic.

Ai muốn thử làm người dẫn đường, dù ở giải chạy phong trào hay chỉ dắt một người khiếm thị qua đường, có mấy nguyên tắc học được từ thể thao:

• Hỏi trước, đừng tự kéo. Người khiếm thị thường thích nắm khuỷu tay người dẫn và đi sau nửa bước, chứ không thích bị nắm tay kéo đi. Hỏi "anh/chị muốn tôi dẫn thế nào" là đủ.
• Báo trước, báo cụ thể. "Bậc thềm đi xuống, hai bậc" tốt hơn "cẩn thận". Người dẫn đường Paralympic hô số bước, không hô cảm xúc.
• Không vượt lên về đích. Giúp để người khác tự làm được, đừng làm thay rồi nhận phần.
• Tập trước khi chạy thật. Muốn dẫn đường ở giải chạy, nên tập cùng người mình dẫn nhiều buổi, thống nhất lời hô và tốt nhất là tham gia qua câu lạc bộ có người hướng dẫn.