Dàn đồng ca trong nhạc kịch, giới sân khấu gọi là ensemble, là nhóm diễn viên vừa hát, vừa múa, vừa đóng nhiều vai nhỏ phía sau các nhân vật chính, làm nên đám đông, tiếng hợp xướng và nhịp chuyển động của cả vở. Đứng sau họ còn có một lớp nữa ít ai biết: swing, những người thuộc phần diễn của nhiều thành viên đồng ca để thay ngay khi có người ốm, và understudy, người học sẵn vai chính. Một vở nhạc kịch chạy mỗi tối suốt nhiều năm được là nhờ hệ thống người dự phòng này.
Đồng ca không phải "đứng làm nền"
Chữ "chorus" có gốc từ sân khấu Hy Lạp cổ đại, nơi một nhóm người cùng hát và múa, bình luận về câu chuyện đang diễn ra. Trong nhạc kịch hiện đại, dàn đồng ca gánh rất nhiều việc:
- Hát hợp xướng ở những bài lớn mở màn, kết màn, làm âm thanh của vở dày và rộng.
- Múa những đoạn vũ đạo tập thể, thường là phần khó nhất về thể lực.
- Đóng vai nhỏ: người bán hàng, lính gác, khách dự tiệc, người qua đường. Một thành viên có thể đổi bốn, năm vai trong một đêm, thay trang phục trong vài chục giây ở cánh gà.
- Dời cảnh: ở nhiều vở, diễn viên đồng ca kéo đồ đạc, đẩy bục trong lúc vẫn đang diễn, để cảnh chuyển liền mạch.
Ở Broadway ngày trước, người ta còn tách "singing chorus" (nhóm hát) với "dancing chorus" (nhóm múa). Dần dần, nhà sản xuất cần người làm được cả hai, và chữ ensemble thay cho chorus để nói về một nhóm diễn viên đa năng.
Swing, understudy, standby: ai thay ai
| Vị trí | Có diễn mỗi tối không | Thay cho ai |
|---|---|---|
| Ensemble (đồng ca) | Có, phần diễn cố định của mình | Không thay ai, trừ khi kiêm understudy |
| Swing | Không, chờ ở hậu trường | Thuộc phần của nhiều thành viên đồng ca, vào thay khi có người vắng |
| Understudy | Có, trong vai đồng ca hoặc vai nhỏ | Học sẵn một hoặc vài vai chính, vào thay khi diễn viên chính nghỉ |
| Standby | Không | Chuyên dự phòng cho một vai chính, phải có mặt ở nhà hát hoặc rất gần |
Swing: thuộc nhiều phần diễn cùng lúc
Mỗi thành viên đồng ca có một "track", tức toàn bộ đường đi của họ trong đêm diễn: đứng ở đâu, hát bè nào, đổi trang phục lúc nào, đẩy cái bục nào, cầm đạo cụ gì. Một swing phải thuộc nhiều track như thế, có khi năm, sáu, thậm chí nhiều hơn, cả nam lẫn nữ tuỳ vở. Nhiều swing ghi chép tỉ mỉ trong một cuốn sổ riêng: sơ đồ sân khấu vẽ tay, đánh số từng vị trí theo từng cảnh.
Điều đáng nể là swing có thể được báo vào thay ngay trước giờ mở màn, thậm chí giữa buổi diễn khi ai đó bị thương ở cảnh một. Họ phải chuyển sang một track mình không diễn suốt nhiều tuần, mặc vừa bộ trang phục của người khác, và không ai trong khán phòng nhận ra.
Understudy: chờ cho một đêm
Phần lớn understudy là chính thành viên đồng ca, vừa diễn phần của mình mỗi tối vừa học vai chính. Họ tập riêng vào các buổi chiều, thường với trợ lý đạo diễn và trưởng nhóm vũ đạo, và có thể chưa từng diễn cùng dàn diễn viên chính trên sân khấu cho tới đêm phải vào vai.
Những đêm người đứng sau bước ra
Sân khấu nhạc kịch có những câu chuyện understudy được kể đi kể lại như huyền thoại nghề. Một ví dụ hay được nhắc:
- Sutton Foster là understudy khi vở Thoroughly Modern Millie diễn thử ngoài New York. Cô được giao vai chính, đi cùng vở lên Broadway và đoạt giải Tony năm 2002.
Nhiều đoàn còn có lệ nhỏ: đêm nào understudy hay swing vào thay, nhà hát đặt một tờ giấy rời trong chương trình hoặc đọc thông báo trước giờ mở màn, và các diễn viên khác thường ra hiệu chúc mừng người vào thay khi buổi diễn kết thúc. Với người đứng sau, đó là những đêm đáng nhớ nhất mùa diễn.
Những chuyện đổi đời như của Sutton Foster rất hiếm. Phần lớn understudy và swing làm nghề nhiều năm mà khán giả không biết tên, và đó vẫn là một sự nghiệp đáng tự hào. Trong giới, người ta coi swing là một trong những diễn viên giỏi nhất đoàn, vì việc của họ đòi trí nhớ và sự linh hoạt mà người diễn một track không cần.
Người giữ cho vở diễn không "trôi"
Một vở chạy hàng nghìn đêm có nguy cơ bị "trôi": vũ đạo dần lệch, chỗ đứng xê dịch, nhịp chậm lại. Để giữ nguyên, đoàn có những vị trí riêng:
- Trưởng nhóm vũ đạo (dance captain): thường là một swing hoặc thành viên đồng ca, chịu trách nhiệm giữ vũ đạo đúng như lúc dàn dựng, dạy người mới, xếp lại đội hình khi có người vắng.
- Trưởng nhóm hát (vocal captain): ở một số vở, giữ cho các bè hát đúng như thiết kế.
- Trợ lý đạo diễn và quản lý sân khấu: xem diễn đều đặn, ghi chép, góp ý sau buổi diễn.
Khi một thành viên ốm, quyết định ai thay ai, ai chuyển track nào, phải xong trong vài phút trước giờ mở màn. Đó là một bài toán hậu cần nhỏ diễn ra gần như mỗi tuần.
Chiếc áo choàng truyền tay của dàn đồng ca
Broadway có một truyền thống dễ thương dành riêng cho ensemble. Năm 1950, một thành viên đồng ca của vở Gentlemen Prefer Blondes gửi tặng một chiếc áo choàng cho đồng nghiệp ở vở khác vào đêm công diễn đầu tiên. Từ đó, chiếc áo (được gọi là Gypsy Robe, nay Hiệp hội diễn viên Actors' Equity gọi là Legacy Robe) được trao vào đêm mở màn của mỗi vở nhạc kịch mới cho thành viên đồng ca có nhiều vở Broadway nhất trong đoàn. Người nhận khâu thêm một mảnh vải trang trí của vở mình lên áo, rồi truyền tiếp. Áo đầy thì làm áo mới, áo cũ được lưu giữ.
Truyền thống này nói lên một điều: những người đứng hàng sau tự tôn vinh nhau, và coi thâm niên của mình là đáng kể.
Góc nhìn hôm nay: làm "swing" ở đời thường
Tinh thần của dàn đồng ca và swing dùng được ở nhiều nơi:
- Đội nào cũng cần người thuộc việc của người khác. Ở chỗ làm, có ít nhất một người nắm được phần việc của từng đồng nghiệp là đội không bị tê liệt khi ai đó nghỉ ốm.
- Ghi chép như swing. Viết lại quy trình, sơ đồ, "track" của mình để người khác thay được. Đó là cách hỗ trợ đồng đội ngay cả khi mình vắng mặt.
- Đứng hàng sau vẫn phải hết sức. Khán giả có thể không nhìn bạn, nhưng một người lệch nhịp là cả hàng múa lệch.
- Tôn vinh nhau. Như chiếc áo choàng truyền tay, nhóm nào cũng nên có cách ghi nhận những người làm lâu năm mà ít khi được nhắc.
Lần sau xem một vở nhạc kịch, thử mở tờ chương trình và tìm dòng ghi swing. Nếu tối đó có tờ giấy nhỏ báo "vai này do … đảm nhận", hãy vỗ tay thật to: người ấy có thể vừa được báo tin chỉ một giờ trước.
Câu hỏi thường gặp
Ensemble trong nhạc kịch là gì?
Ensemble là dàn đồng ca của vở nhạc kịch, gồm các diễn viên vừa hát hợp xướng, vừa múa, vừa đóng nhiều vai nhỏ. Họ tạo nên đám đông, tiếng hát tập thể và không khí của từng cảnh.
Swing trong nhạc kịch là ai?
Swing là diễn viên không có phần diễn cố định mỗi tối mà thuộc phần diễn của nhiều thành viên đồng ca. Khi có người vắng hoặc bị thương, swing vào thay ngay, đôi khi chỉ được báo trước vài phút.
Understudy và standby khác nhau thế nào?
Understudy thường diễn trong dàn đồng ca mỗi tối và học sẵn một vai chính để thay khi cần. Standby không diễn hằng đêm, chỉ chuyên dự phòng cho vai chính và phải có mặt ở nhà hát hoặc gần đó.
Dance captain là gì?
Dance captain là thành viên trong đoàn chịu trách nhiệm giữ vũ đạo đúng như lúc dàn dựng, dạy diễn viên mới và sắp xếp lại đội hình khi có người vắng. Vị trí này thường do một swing hoặc thành viên đồng ca kiêm nhiệm.
Gypsy Robe là gì?
Đây là chiếc áo choàng được truyền tay giữa các dàn đồng ca Broadway từ năm 1950, trao vào đêm mở màn cho thành viên đồng ca có nhiều vở Broadway nhất. Người nhận khâu thêm biểu tượng của vở mình lên áo; ngày nay truyền thống mang tên Legacy Robe.
