Công tác xã hội là nghề gì: nhân viên công tác xã hội làm những việc nào

Công tác xã hội là nghề giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng đang gặp khó tự giải quyết vấn đề của mình, bằng cách đánh giá hoàn cảnh, kết nối với dịch vụ và nguồn lực phù hợp, rồi đồng hành cho tới khi họ đứng vững. Nhân viên công tác xã hội làm ở bệnh viện, trường học, trung tâm bảo trợ, cơ sở cai nghiện, toà án, chính quyền cấp xã và các tổ chức phi lợi nhuận. Ở Việt Nam, ngày 25 tháng 3 hằng năm là Ngày Công tác xã hội Việt Nam.

Công tác xã hội khác làm từ thiện thế nào

Người ta hay đánh đồng công tác xã hội với đi phát quà, quyên góp. Hai việc có chỗ giao nhau nhưng khác nhau ở gốc.

Một ví dụ: bà cụ sống một mình, nhà dột, không có lương hưu. Người làm từ thiện có thể góp tiền sửa mái. Nhân viên công tác xã hội sẽ hỏi thêm: bà có được hưởng trợ cấp xã hội theo quy định không, đã có ai làm hồ sơ chưa, bà ăn uống thế nào, có người thân không, hàng xóm nào có thể ghé qua mỗi ngày. Sửa mái là xong một việc. Công tác xã hội lo cho bà sống ổn được qua những tháng sau.

Nghề này ra đời từ đâu

Công tác xã hội chuyên nghiệp hình thành ở châu Âu và Bắc Mỹ cuối thế kỷ 19, khi thành phố công nghiệp mọc lên cùng những khu nghèo đông đúc.

• 1869: Hội Tổ chức Từ thiện (Charity Organization Society) ra đời ở London. Hội cử người tới thăm từng gia đình, ghi chép hoàn cảnh để giúp có hệ thống thay vì phát tràn lan. Cách ghi chép theo ca này là mầm của phương pháp làm việc với cá nhân.
• 1884: Toynbee Hall mở ở khu East End London. Sinh viên và người trí thức đến sống ngay giữa khu nghèo, mở lớp học, câu lạc bộ. Đây là mô hình "nhà định cư" (settlement house).
• 1889: Jane Addams và Ellen Gates Starr mở Hull House ở Chicago theo mô hình ấy, với nhà trẻ, lớp học cho người nhập cư, phòng khám, thư viện. Jane Addams được trao giải Nobel Hoà bình năm 1931.
• 1917: Mary Richmond xuất bản Social Diagnosis, một trong những cuốn sách đầu tiên trình bày cách đánh giá hoàn cảnh một người như một phương pháp nghề nghiệp.

Hai dòng chảy ấy, một bên làm việc kỹ với từng gia đình, một bên thay đổi cả khu dân cư, đến nay vẫn là hai chân của nghề. Năm 2014, Liên đoàn Công tác xã hội Quốc tế (IFSW) cùng hiệp hội các trường đào tạo thông qua định nghĩa toàn cầu, nhấn mạnh thúc đẩy thay đổi xã hội, gắn kết cộng đồng và trao quyền cho con người.

Công tác xã hội ở Việt Nam

Việc giúp người yếu thế ở Việt Nam có truyền thống lâu đời qua làng xã, chùa chiền, họ tộc, các hội đoàn. Nhưng công tác xã hội được nhìn nhận như một nghề có đào tạo bài bản là chuyện của vài chục năm gần đây. Ngày 25/3/2010, Thủ tướng ký quyết định phê duyệt đề án phát triển nghề công tác xã hội giai đoạn 2010 – 2020, và ngày này được lấy làm Ngày Công tác xã hội Việt Nam.

Từ đó, nhiều trường đại học, cao đẳng mở ngành công tác xã hội. Ngành y tế có quy định về tổ chức hoạt động công tác xã hội trong bệnh viện; nhiều bệnh viện lớn đã có phòng hoặc tổ công tác xã hội lo tiếp đón, hỗ trợ bệnh nhân khó khăn, kết nối nguồn tài trợ. Lĩnh vực bảo vệ trẻ em, chăm sóc người cao tuổi, hỗ trợ người khuyết tật cũng cần nhân viên công tác xã hội. Các chính sách, tiêu chuẩn chức danh và chế độ cho nghề vẫn tiếp tục được điều chỉnh; người cần tìm hiểu nên tra văn bản hiện hành của bộ, ngành phụ trách.

Một ca làm việc đi qua những bước nào

Dù ở bệnh viện hay ở trung tâm bảo trợ, phần lớn ca đều đi theo một vòng giống nhau:

1. Tiếp nhận: nghe người cần giúp kể, hoặc nhận thông tin từ người khác báo. Ghi lại những gì đang xảy ra, ai liên quan, có nguy hiểm trước mắt không.
2. Đánh giá: nhìn toàn cảnh, cả khó khăn lẫn điểm mạnh. Người này có ai thân, có kỹ năng gì, đang được hưởng chính sách nào. Bỏ qua điểm mạnh là bỏ qua chỗ dựa.
3. Lập kế hoạch cùng người trong cuộc: mục tiêu là của họ, không phải của nhân viên. Một bà mẹ đơn thân có thể ưu tiên giữ việc làm hơn là đi học nghề, dù nhân viên nghĩ học nghề tốt hơn.
4. Thực hiện: làm hồ sơ, giới thiệu dịch vụ, gọi điện cho trường học, liên hệ chính quyền, đi cùng tới nơi cần đến.
5. Theo dõi và lượng giá: việc có tiến triển không, cần điều chỉnh gì.
6. Kết thúc ca: khi mục tiêu đạt được hoặc người trong cuộc không cần nữa. Một ca kéo dài mãi thường là dấu hiệu đã tạo ra sự phụ thuộc.

Những nguyên tắc làm nên nghề

• Tôn trọng quyền tự quyết. Người trong cuộc có quyền chọn, kể cả chọn điều nhân viên không đồng ý, miễn không gây nguy hiểm nghiêm trọng cho bản thân hay người khác.
• Không phán xét. Người đang cai nghiện, người từng ở tù, người mẹ từng phải gửi con đi đều có câu chuyện riêng. Phán xét làm họ im lặng, mà im lặng thì không giúp được.
• Bảo mật. Hồ sơ không được kể ra ngoài, trừ khi luật bắt buộc hoặc có nguy cơ hại người.
• Giữ ranh giới. Không vay mượn, không quan hệ riêng, không biến mình thành người duy nhất họ dựa vào.
• Biện hộ. Khi người trong cuộc bị đối xử không công bằng, nhân viên đứng ra nói giúp, đúng kênh, đúng luật.

Những điều nghề này không làm

Nhân viên công tác xã hội không thay bác sĩ, không thay luật sư, không thay nhà trị liệu tâm lý. Họ có thể nhận ra một người đang có dấu hiệu trầm cảm và kết nối người đó với chuyên gia, nhưng không tự điều trị. Biết chỗ dừng và biết chuyển đúng người là một phần năng lực của nghề.

Cái giá người làm nghề phải trả

Ngày nào cũng nghe chuyện bạo lực gia đình, trẻ bị bỏ rơi, người già bị con cái bỏ mặc, người làm nghề dễ kiệt sức hoặc mang nỗi đau của người khác về nhà. Giới chuyên môn gọi hiện tượng này là sang chấn thứ cấp: bị ảnh hưởng chỉ vì liên tục nghe và chứng kiến sang chấn của người khác. Những nơi làm việc tốt có cơ chế giám sát chuyên môn, tức người có kinh nghiệm hơn ngồi cùng nhân viên định kỳ để bàn ca khó và nói về cảm xúc của chính mình. Người làm nghề cần được chăm sóc thì mới chăm sóc người khác lâu dài được.

Nếu bạn đang làm công việc giúp đỡ người khác và thấy mình mất ngủ, cáu bẳn, tê liệt cảm xúc kéo dài, hãy nói với cấp trên, đồng nghiệp tin cậy và tìm tới chuyên gia sức khoẻ tâm thần.

Làm người yểm trợ tốt theo cách của công tác xã hội

Không cần theo nghề vẫn học được cách nhìn của nghề này. Khi một người bạn gặp khó, thử làm theo vòng nhỏ: nghe trọn câu chuyện trước khi khuyên; hỏi họ đã thử gì, có ai giúp được; hỏi họ muốn điều gì xảy ra; rồi giúp họ tìm đúng nơi, thay vì gánh hết. Một câu hỏi hay mà nhân viên công tác xã hội thường dùng: "Theo anh chị, điều gì sẽ giúp được nhất lúc này?"

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc về Hull House và Jane Addams, hoặc ghé phòng công tác xã hội của một bệnh viện lớn để hỏi họ đang cần tình nguyện viên làm gì. Nhiều bệnh viện có nhóm tình nguyện hỗ trợ người bệnh khó khăn do chính phòng này điều phối.