Phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu là người chuyển lời nói sang ký hiệu và chuyển ký hiệu sang lời nói, để người Điếc và người nghe hiểu nhau trong cùng một cuộc trao đổi. Họ không "làm thay" ai, không nói hộ ý mình, cũng không phải người chăm sóc. Việc của họ là để hai bên tự nói với nhau, còn bản thân thì đứng sang một bên, càng ít bị để ý càng tốt.
Phiên dịch ký hiệu là dịch giữa hai ngôn ngữ thật
Nhiều người nghĩ ngôn ngữ ký hiệu là tiếng Việt "nói bằng tay", từng chữ một. Không phải vậy. Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có từ vựng và ngữ pháp riêng: trật tự câu khác, nét mặt mang nghĩa ngữ pháp (câu hỏi, câu phủ định, mức độ), không gian trước người ký được dùng để đặt các nhân vật rồi chỉ lại. Vì vậy phiên dịch viên phải làm đúng việc của một người dịch giữa hai thứ tiếng: nghe trọn ý, bỏ lớp vỏ câu chữ của ngôn ngữ nguồn, rồi dựng lại ý đó theo cách ngôn ngữ đích vẫn nói.
Còn có lớp khác biệt vùng miền. Người Điếc ở Hà Nội, Hải Phòng và TP.HCM dùng những biến thể ký hiệu khác nhau ở nhiều từ. Một phiên dịch viên quen giọng ký miền Nam có thể lúng túng khi gặp người Điếc lớn tuổi ở miền Bắc. Người làm nghề lâu năm thường chủ động hỏi trước: người Điếc mình sắp dịch cho là ai, học ở trường nào, quen biến thể nào.
Ngoài ra còn có những hình thức gần kề nhưng không giống nhau. Tiếng Việt ký hiệu hoá (đánh ký hiệu theo đúng trật tự chữ tiếng Việt) đôi khi được dùng trong lớp học. Đánh vần ngón tay dùng cho tên riêng và từ chưa có ký hiệu. Với người vừa Điếc vừa mù, có cách dịch xúc giác, người dịch đặt tay người nhận lên tay mình. Một phiên dịch viên giỏi biết người trước mặt cần hình thức nào, chứ không áp một kiểu cho mọi người.
Một ngày làm việc diễn ra ở đâu
Phiên dịch ký hiệu xuất hiện ở nhiều nơi hơn người ta tưởng. Mỗi bối cảnh đòi hỏi một vốn từ và một cách đứng khác.
| Bối cảnh | Việc cụ thể | Điểm khó |
|---|---|---|
| Bệnh viện, phòng khám | Dịch lúc khám, giải thích chẩn đoán, dặn dùng thuốc | Thuật ngữ y khoa, chuyện riêng tư, sai một chữ là sai liều |
| Lớp học, giảng đường | Dịch bài giảng, thảo luận nhóm | Kéo dài nhiều giờ, môn chuyên ngành, phải theo kịp cả bảng lẫn lời |
| Cơ quan, toà án, công an | Dịch khi làm thủ tục, lấy lời khai, xét xử | Sai sót có hậu quả pháp lý, phải giữ trung lập tuyệt đối |
| Truyền hình, hội nghị | Đứng trong khung nhỏ ở góc màn hình hoặc trên sân khấu | Tốc độ nói nhanh, không được hỏi lại, phải dịch song song |
| Đời thường | Họp phụ huynh, ký hợp đồng, đám cưới, đám tang | Cảm xúc của gia đình, ranh giới giữa người dịch và người quen |
Một số bản tin truyền hình ở Việt Nam có khung phiên dịch ký hiệu ở góc màn hình. Người xem thường không để ý người trong khung ấy, nhưng với khán giả Điếc, đó là cánh cửa duy nhất vào bản tin.
Dịch song song, dịch đuổi và chuyện đổi ca
Phần lớn phiên dịch ký hiệu là dịch song song: người nói chưa dứt câu, tay người dịch đã chạy. Người dịch luôn đi sau người nói một nhịp, đủ để nắm được ý chứ không đuổi theo từng chữ. Khi tình huống cần độ chính xác cao, như lấy lời khai hay giải thích phác đồ điều trị, họ chuyển sang dịch đuổi: người nói dừng từng đoạn, người dịch chuyển xong mới nói tiếp.
Dịch song song tốn sức đến mức các hiệp hội nghề ở nhiều nước khuyên làm theo cặp cho buổi dài, thay nhau theo chu kỳ khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Người đang nghỉ không ngồi chơi. Họ ngồi trong tầm nhìn của người đang dịch, theo dõi, nhắc con số hay tên riêng bị lỡ, ghi lại thuật ngữ để thống nhất. Đây là một dạng yểm trợ rất đẹp trong nghề: người phụ ngồi thầm lặng để người chính không bao giờ phải dừng giữa câu.
Cũng có phiên dịch viên Điếc. Họ làm việc cùng một phiên dịch viên nghe được, nhận bản dịch ký hiệu rồi chuyển tiếp thành dạng ký hiệu tự nhiên, gần gũi hơn với người nhận. Cách này rất có ích khi người nhận là trẻ nhỏ, người Điếc không được đi học, người dùng ký hiệu vùng hiếm hoặc người đang hoảng loạn. Người Điếc hiểu người Điếc theo cách mà người nghe, dù giỏi đến đâu, khó với tới.
Những quy tắc nghề người ngoài ít biết
Các bộ quy tắc đạo đức nghề phiên dịch ký hiệu trên thế giới khác nhau về câu chữ, nhưng xoay quanh vài ý chung. Hiệp hội phiên dịch ký hiệu lâu đời ở Mỹ, Registry of Interpreters for the Deaf, thành lập năm 1964, là một trong những nơi soạn bộ quy tắc được nhiều nước tham khảo.
- Bảo mật: những gì nghe được trong buổi dịch ở lại trong buổi dịch. Cộng đồng Điếc nhỏ, ai cũng biết ai, một câu kể lại có thể lan rất nhanh.
- Trung lập: người dịch không chen ý kiến, không khuyên, không đứng về phía nào. Bác sĩ hỏi "anh ấy có hiểu không" thì người dịch dịch nguyên câu hỏi đó cho người Điếc, chứ không tự trả lời.
- Dịch đủ, dịch đúng: kể cả câu thô, câu đùa vô duyên, câu chê bai người Điếc mà người nói tưởng không ai hiểu. Lọc bớt là tước đi thông tin của người Điếc.
- Biết từ chối: không nhận việc vượt sức, ví dụ phiên toà khi chưa quen thuật ngữ pháp lý; không dịch cho người thân trong những việc hệ trọng.
- Tôn trọng quyền chọn của người Điếc: họ có quyền xin đổi người dịch.
Chuyện người thân làm phiên dịch rất phổ biến. Con nghe được của cha mẹ Điếc thường lớn lên làm cầu nối cho cả nhà từ khi còn rất nhỏ: dịch ở chợ, ở ngân hàng, ở phòng khám. Họ thạo ký hiệu như tiếng mẹ đẻ, nhiều người sau này theo nghề. Nhưng chính họ thường kể rằng dịch cho cha mẹ chuyện bệnh tật hay tiền bạc là gánh nặng không nên đặt lên vai một đứa trẻ. Đó là lý do nghề phiên dịch chuyên nghiệp cần tồn tại.
Theo nghề cần học gì
Không có đường tắt. Con đường thường gặp gồm mấy chặng:
- Học ngôn ngữ ký hiệu đến mức trôi chảy. Học trong lớp chỉ là bước đầu. Phải giao tiếp nhiều năm với người Điếc thật, đi sinh hoạt câu lạc bộ, ngồi cà phê, xem người Điếc kể chuyện. Ngôn ngữ chỉ sống khi dùng trong cộng đồng của nó.
- Học kỹ năng dịch. Biết ngôn ngữ chưa phải là biết dịch. Người song ngữ vẫn cần luyện nghe tách ý, giữ trí nhớ ngắn hạn, xử lý khi không có ký hiệu tương ứng.
- Làm cùng người có kinh nghiệm. Dịch kèm, dịch thay ca, nhận góp ý sau mỗi buổi.
- Chuyên sâu một mảng như y tế, giáo dục, pháp lý, truyền hình.
Ở Việt Nam, các khoá học ngôn ngữ ký hiệu và phiên dịch thường do hội người Điếc ở địa phương, các trung tâm giáo dục hoà nhập, một số trường sư phạm và các dự án hợp tác tổ chức. Cơ chế chứng nhận và tiêu chuẩn nghề còn đang hình thành, khác nhau giữa các nơi. Người muốn theo nghề nên hỏi trực tiếp hội người Điếc tỉnh, thành mình đang sống, và tra các văn bản hiện hành về quyền tiếp cận thông tin của người khuyết tật để biết khuôn khổ đang áp dụng.
Điều mà người Điếc hay nhấn mạnh: hãy để chính cộng đồng Điếc dạy và kiểm tra người học. Một phiên dịch viên mà cộng đồng Điếc tin tưởng, giới thiệu cho nhau, mới là người thật sự có nghề.
Làm việc với phiên dịch viên ký hiệu cho đúng
Phần lớn chúng ta sẽ không thành phiên dịch viên, nhưng rất có thể sẽ có lúc ngồi trong một cuộc họp, một buổi khám, một lớp học có phiên dịch. Vài thói quen nhỏ giúp mọi việc trơn tru:
- Nói với người Điếc, nhìn người Điếc. Đừng nói "chị bảo anh ấy là…". Nói thẳng "anh cần nhịn ăn trước khi xét nghiệm".
- Gửi tài liệu trước cho người dịch: chương trình, slide, danh sách tên người, thuật ngữ. Mười phút đọc trước tiết kiệm rất nhiều lúng túng.
- Nói vừa tốc độ, từng người một. Khi ba người nói chồng nhau, người dịch chỉ dịch được một, người Điếc mất hai phần ba cuộc họp.
- Chừa chỗ đứng có ánh sáng tốt, không quay lưng ra cửa sổ chói. Người dịch hay mặc áo trơn, màu tương phản với da tay; đừng nhờ họ thay áo cho "hợp không khí".
- Cho người dịch nghỉ trong buổi dài, hoặc mời hai người.
- Đừng hỏi chuyện người Điếc qua người dịch sau buổi làm việc. Muốn biết gì, hỏi chính người đó.
Bài học yểm trợ từ một nghề đứng ở góc khung hình
Phiên dịch ký hiệu dạy một điều khó: giúp người khác mà không biến mình thành trung tâm. Người dịch giỏi nhất là người mà cuối buổi, hai bên nhớ rõ cuộc trò chuyện của nhau, còn không nhớ mặt người dịch. Trong một đội làm việc, một gia đình có người già nghe kém, ai cũng có thể tập cách ấy: truyền đạt nguyên ý người khác, không thêm ý mình; hỏi người cần giúp xem họ muốn được giúp thế nào; và chừa chỗ cho họ tự nói.
Nếu muốn bắt đầu, cách nhẹ nhàng nhất là học vài buổi ngôn ngữ ký hiệu ở một câu lạc bộ người Điếc gần nhà. Không phải để làm phiên dịch, mà để lần sau gặp một người Điếc, bạn chào được họ bằng chính ngôn ngữ của họ.
Câu hỏi thường gặp
Phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu làm những việc gì?
Họ dịch qua lại giữa lời nói và ngôn ngữ ký hiệu để người Điếc và người nghe trao đổi trực tiếp với nhau. Họ làm ở bệnh viện, lớp học, cơ quan, toà án, hội nghị, truyền hình và cả những việc đời thường như họp phụ huynh hay ký hợp đồng.
Ngôn ngữ ký hiệu có phải là tiếng Việt diễn bằng tay không?
Không. Ngôn ngữ ký hiệu Việt Nam có từ vựng và ngữ pháp riêng, trật tự câu khác tiếng Việt, nét mặt và không gian cũng mang nghĩa. Vì thế phiên dịch ký hiệu là dịch giữa hai ngôn ngữ, không phải chép lại từng chữ.
Vì sao phiên dịch ký hiệu hay làm theo cặp?
Dịch song song rất tốn sức, sau một lúc độ chính xác giảm rõ. Với buổi dài, hai người thay nhau theo chu kỳ ngắn, người nghỉ theo dõi và nhắc chỗ lỡ, nhờ vậy bản dịch giữ được chất lượng đến cuối buổi.
Muốn làm phiên dịch viên ngôn ngữ ký hiệu ở Việt Nam thì học ở đâu?
Có thể bắt đầu từ các lớp do hội người Điếc ở tỉnh, thành, trung tâm giáo dục hoà nhập hoặc một số trường sư phạm tổ chức. Sau đó cần nhiều năm giao tiếp với cộng đồng Điếc và dịch kèm người có kinh nghiệm. Cơ chế chứng nhận còn đang hình thành nên nên hỏi trực tiếp hội người Điếc nơi mình sống.
Khi nói chuyện qua phiên dịch viên nên nhìn ai?
Nên nhìn và nói thẳng với người Điếc, như thể đang nói chuyện trực tiếp. Tránh nói "bảo anh ấy là…" với người dịch, vì người dịch chỉ là cầu nối, còn cuộc trò chuyện là của hai bên.
