Người hỗ trợ học sinh khuyết tật trong lớp hoà nhập là người ngồi cạnh hoặc gần một học sinh có nhu cầu đặc biệt để giúp em theo kịp bài, tham gia cùng các bạn và dần tự làm được nhiều hơn. Ở Việt Nam, vai này có nhiều tên: giáo viên hỗ trợ, nhân viên hỗ trợ giáo dục người khuyết tật, "giáo viên bóng" (shadow teacher) do gia đình thuê. Thước đo của một người hỗ trợ giỏi không phải là em làm được bao nhiêu khi có họ bên cạnh, mà là em làm được bao nhiêu khi họ lùi ra xa.
Giáo dục hoà nhập là gì, vì sao cần người hỗ trợ
Giáo dục hoà nhập là để học sinh khuyết tật học chung lớp với các bạn cùng tuổi ở trường gần nhà, với sự điều chỉnh cần thiết về cách dạy, cách đánh giá, đồ dùng học tập. Ý tưởng này được khẳng định mạnh ở cấp quốc tế qua Tuyên bố Salamanca năm 1994 của UNESCO và sau đó là Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật năm 2006, mà Việt Nam đã phê chuẩn năm 2014. Luật Người khuyết tật năm 2010 của Việt Nam coi giáo dục hoà nhập là phương thức giáo dục chủ yếu đối với người khuyết tật.
Nói thì dễ, làm thì khó. Một lớp ba mươi mấy em, giáo viên chủ nhiệm không thể vừa giảng bài vừa ngồi cạnh một em có rối loạn phổ tự kỷ đang bối rối vì tiếng ồn, hay một em khiếm thị cần người đọc chữ trên bảng. Người hỗ trợ lấp vào khoảng ấy. Các quy định cụ thể về chức danh, tiêu chuẩn và chế độ của người làm hỗ trợ giáo dục người khuyết tật đã thay đổi nhiều lần; phụ huynh và nhà trường nên tra văn bản hiện hành của ngành giáo dục.
Ba kiểu người hỗ trợ thường gặp
| Kiểu | Ai trả lương | Thường làm gì | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Giáo viên, nhân viên hỗ trợ của trường | Nhà trường | Hỗ trợ nhiều học sinh, phối hợp với giáo viên lớp, làm kế hoạch giáo dục cá nhân | Một người phụ trách nhiều em, thời gian cho từng em có hạn |
| Giáo viên bóng do gia đình thuê | Phụ huynh | Theo sát một em suốt buổi học | Cần nhà trường đồng ý và phân rõ vai với giáo viên lớp |
| Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hoà nhập | Nhà nước hoặc tư nhân | Đánh giá, tư vấn, can thiệp, tập huấn giáo viên | Thường không ngồi trong lớp hằng ngày |
Kiểu giáo viên bóng rất phổ biến ở các thành phố lớn, nhất là với trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý hoặc chậm phát triển. Người làm thường tốt nghiệp sư phạm, tâm lý, giáo dục đặc biệt hoặc được trung tâm can thiệp đào tạo. Chất lượng không đồng đều, nên phụ huynh cần hỏi kỹ về kinh nghiệm và cách làm.
Một buổi học của người hỗ trợ
Một ngày làm việc điển hình không có nhiều khoảnh khắc ấn tượng, chủ yếu là hàng trăm quyết định nhỏ.
- Trước giờ học: xem bài hôm nay, chuẩn bị phiếu học đơn giản hơn, thẻ hình nếu em cần lịch trình bằng tranh, báo trước với em những thay đổi trong ngày như đổi phòng, có tiết sinh hoạt ngoài trời.
- Trong giờ: nhắc em chú ý bằng tín hiệu nhỏ đã thống nhất, chia bài thành bước ngắn, đọc đề cho em nếu em khó đọc, ghi lại khi nào em mất tập trung và vì sao.
- Giờ ra chơi: đây thường là giờ khó nhất. Em có thể bị bỏ rơi hoặc không biết cách nhập nhóm. Người hỗ trợ khéo léo tạo cơ hội cho em chơi cùng một hai bạn, rồi đứng lùi ra.
- Khi em bị quá tải: đưa em tới góc yên tĩnh đã thoả thuận trước với lớp, giúp em bình tĩnh, rồi quay lại lớp càng sớm càng tốt.
- Cuối ngày: ghi nhật ký ngắn cho phụ huynh và giáo viên: em làm được gì mới, chỗ nào khó, cần thử gì ngày mai.
Cái bẫy "ngồi sát quá"
Năm 1997, nhà nghiên cứu Michael Giangreco và cộng sự công bố một nghiên cứu với tựa đề đáng nhớ: Helping or Hovering?, giúp đỡ hay lượn lờ. Họ quan sát các trợ lý giáo dục ngồi kè kè bên học sinh khuyết tật trong lớp học thường và chỉ ra nhiều tác dụng ngược. Những điều họ và các nghiên cứu sau đó ghi nhận gồm:
- Giáo viên lớp ít tương tác với em hơn, vì nghĩ "đã có người lo".
- Các bạn ngại lại gần, vì lúc nào cũng có một người lớn bên cạnh.
- Em phụ thuộc vào người hỗ trợ, chờ được nhắc mới làm.
- Em bị tách khỏi bài học chung, học một chương trình riêng ngay trong lớp.
- Em mất cơ hội tự quyết, kể cả những việc nhỏ như lấy bút, xếp hàng.
Bài học rút ra là người hỗ trợ phải luôn tự hỏi: việc này em có tự làm được không, nếu tôi đứng xa hơn một chút? Nhiều người trong nghề nói đùa rằng mục tiêu của họ là tự làm mình thất nghiệp.
Lùi dần: từ ngồi cạnh tới đứng cuối lớp
Một kế hoạch tốt thường có lộ trình giảm hỗ trợ: ban đầu ngồi cạnh, rồi ngồi bàn sau, rồi đứng cuối lớp, rồi chỉ vào lớp vài tiết khó. Mức nhắc nhở cũng giảm dần: từ cầm tay làm cùng, xuống chỉ tay, xuống một ánh mắt, rồi không cần gì nữa. Nhắc bằng cách chỉ về phía lịch trình hoặc về phía bạn cùng bàn, thay vì tự nói, giúp em học cách tìm thông tin ở môi trường quanh mình.
Làm việc với giáo viên lớp và phụ huynh
Người hỗ trợ đứng giữa ba bên, và rất dễ bị kẹt.
- Với giáo viên lớp: giáo viên là người dạy chính, kể cả với em có người hỗ trợ. Người hỗ trợ đề xuất điều chỉnh bài, không tự dạy chương trình riêng. Một buổi trao đổi ngắn mỗi tuần giúp hai bên không giẫm chân nhau.
- Với phụ huynh: báo cáo trung thực cả điều tốt lẫn điều khó. Đừng hứa kết quả. Khi phụ huynh muốn người hỗ trợ "làm bài giùm cho con được điểm cao", cần nói rõ vì sao làm vậy có hại.
- Với các bạn trong lớp: các bạn là nguồn hỗ trợ tự nhiên quý nhất. Một bạn cùng bàn biết cách nhắc em lật trang có giá trị lâu dài hơn bất kỳ người lớn nào.
- Với chính em: hỏi em, kể cả em không nói được bằng lời, bằng tranh hoặc lựa chọn đơn giản. Em thích ngồi đâu, em muốn được nhắc thế nào.
Về chẩn đoán, can thiệp và điều trị, người hỗ trợ không thay chuyên gia. Khi thấy dấu hiệu bất thường về sức khoẻ, cảm xúc hay hành vi, việc của họ là ghi lại và báo cho gia đình để đưa em tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc chuyên viên can thiệp.
Ngôn ngữ khi nói về học sinh khuyết tật
Cách gọi ảnh hưởng tới cách đối xử. Nên đặt con người trước: "học sinh khuyết tật", "em có rối loạn phổ tự kỷ", "em dùng xe lăn", thay vì "đứa tự kỷ", "đứa bị bại liệt". Tránh "bệnh" cho những thứ không phải bệnh. Một số cộng đồng, như cộng đồng người Điếc, có cách gọi riêng mà họ ưa thích; cách tốt nhất vẫn là hỏi chính người trong cuộc hoặc gia đình. Và tuyệt đối không bàn về em trước mặt em như thể em không có ở đó.
Bài học cho mọi người đứng cạnh người khác
Nghề hỗ trợ trong lớp hoà nhập cho ta một nguyên tắc dùng được ở nhiều nơi: giúp sao cho người kia cần mình ít đi theo thời gian. Kèm một đồng nghiệp mới, chăm ông bà sau một đợt ốm, dạy con tự đi học, đều cùng một lộ trình: làm cùng, rồi đứng gần, rồi đứng xa, rồi chỉ có mặt khi được gọi. Và đừng quên những người bạn xung quanh, họ thường là chỗ dựa bền hơn mình.
Phụ huynh muốn tìm hiểu thêm có thể hỏi trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hoà nhập của tỉnh, thành mình, hoặc phòng tư vấn học đường của trường. Người muốn theo nghề nên học bài bản về giáo dục đặc biệt và thực tập dưới sự hướng dẫn của người có kinh nghiệm.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên bóng (shadow teacher) là gì?
Giáo viên bóng là người theo sát một học sinh có nhu cầu đặc biệt trong giờ học ở lớp thường, thường do gia đình thuê. Họ giúp em theo bài, tham gia cùng bạn và giảm dần hỗ trợ để em tự lập hơn.
Giáo dục hoà nhập khác giáo dục chuyên biệt thế nào?
Giáo dục hoà nhập cho học sinh khuyết tật học chung lớp với bạn cùng tuổi, có điều chỉnh cách dạy và hỗ trợ. Giáo dục chuyên biệt là học trong trường hoặc lớp riêng dành cho học sinh cùng dạng khuyết tật. Luật Người khuyết tật năm 2010 coi hoà nhập là phương thức chủ yếu.
Người hỗ trợ có nên ngồi cạnh học sinh suốt buổi không?
Không nên mặc định như vậy. Nghiên cứu cho thấy ngồi sát quá lâu dễ làm em phụ thuộc, ít giao tiếp với bạn và giáo viên. Kế hoạch tốt có lộ trình lùi dần khoảng cách và giảm mức nhắc nhở.
Muốn làm giáo viên hỗ trợ hoà nhập cần học gì?
Thường là sư phạm, giáo dục đặc biệt hoặc tâm lý, kèm thực tập ở trường hay trung tâm can thiệp. Tiêu chuẩn chức danh trong trường công do ngành giáo dục quy định, nên tra văn bản hiện hành.
Nên gọi học sinh khuyết tật thế nào cho tôn trọng?
Nên đặt con người trước, như "học sinh khuyết tật" hay "em có rối loạn phổ tự kỷ", tránh gọi em bằng tên dạng khuyết tật. Tốt nhất là hỏi gia đình hoặc chính em muốn được gọi thế nào.
