Chó dẫn đường là chó được huấn luyện để giúp người khiếm thị đi lại an toàn: tránh vật cản, dừng ở mép bậc và lề đường, tìm cửa, tìm lối đi. Một con chó như vậy cần khoảng hai năm chuẩn bị, qua tay ít nhất ba nhóm người: gia đình nuôi chó con, huấn luyện viên chuyên nghiệp và người hướng dẫn ghép đôi. Chó không biết đọc đèn giao thông và không tự quyết định đi đâu; người khiếm thị vẫn là người cầm lái, chó là người đồng hành giữ cho mỗi bước chân an toàn.
Chó dẫn đường làm được gì và không làm gì
Hiểu lầm phổ biến nhất là chó "đưa chủ về nhà". Thực tế, người khiếm thị phải biết đường. Họ ra lệnh rẽ trái, rẽ phải, đi thẳng, tìm cửa; chó thực hiện lệnh và lo phần mà mắt người không làm được: nhìn chướng ngại.
| Chó được dạy để | Chó không làm |
|---|---|
| Đi giữa lối, tránh cột, xe đỗ, người đứng | Biết đích đến nếu chủ không chỉ đường |
| Dừng ở mép lề, đầu và cuối cầu thang | Đọc màu đèn tín hiệu |
| Tính cả chiều cao của chủ, tránh cành cây, biển treo thấp | Quyết định lúc nào sang đường |
| Tìm cửa, tìm ghế trống, tìm nút thang máy theo lệnh | Bảo vệ chủ bằng cách tấn công người khác |
| Từ chối lệnh nếu đi theo sẽ nguy hiểm | Làm việc liên tục cả ngày không nghỉ |
Khi sang đường, người khiếm thị nghe dòng xe để đoán lúc an toàn, rồi ra lệnh đi. Nếu có chiếc xe bất ngờ lao tới, chó được dạy đứng lại hoặc lùi, dù đã nhận lệnh. Người trong nghề gọi kỹ năng này là sự bất tuân thông minh: biết lúc nào không nghe lời chủ chính là để bảo vệ chủ. Đây là phần khó dạy nhất, và là lý do không phải con chó ngoan nào cũng làm chó dẫn đường được.
Những mốc lịch sử đã được ghi nhận
Chó đi cùng người mù đã xuất hiện trong tranh và văn bản từ nhiều thế kỷ trước, nhưng việc huấn luyện có hệ thống thì mới bắt đầu ở đầu thế kỷ 20.
- Khoảng năm 1916: ở Oldenburg, Đức, trường huấn luyện chó dẫn đường đầu tiên được mở. Nhiều cơ sở tương tự ra đời ở Đức sau đó.
- 1927: Dorothy Harrison Eustis, một phụ nữ Mỹ nuôi và huấn luyện chó ở Thuỵ Sĩ, viết bài "The Seeing Eye" trên tờ The Saturday Evening Post, kể về những con chó dẫn đường bà thấy ở Đức.
- 1928: Morris Frank, một thanh niên khiếm thị ở Tennessee, đọc được bài báo và viết thư cho bà. Ông sang Thuỵ Sĩ học cùng một con chó cái tên Buddy, rồi trở về Mỹ cùng Buddy.
- 1929: Eustis và Frank lập The Seeing Eye, trường chó dẫn đường đầu tiên ở Mỹ. Trường sau chuyển về New Jersey và vẫn hoạt động đến nay.
- 1931: những con chó dẫn đường đầu tiên của Anh được huấn luyện ở Wallasey; vài năm sau, hội chó dẫn đường của Anh chính thức được thành lập.
Ngày nay có một liên đoàn quốc tế của các trường chó dẫn đường, đặt ra tiêu chuẩn chung về huấn luyện và phúc lợi cho chó. Các trường thành viên ở nhiều châu lục, phần lớn hoạt động bằng tiền quyên góp và giao chó miễn phí hoặc gần như miễn phí cho người khiếm thị.
Hai năm của một con chó: từ ổ đến dây dắt
Chọn giống và chọn tính
Các trường hiện nay chủ yếu dùng Labrador Retriever, Golden Retriever, con lai giữa hai giống này và chó chăn cừu Đức. Lý do không nằm ở trí thông minh đơn thuần mà ở tính cách: điềm tĩnh, ham làm việc với người, không quá hăng săn đuổi, không sợ tiếng ồn, thân hình vừa phải. Nhiều trường tự nhân giống để kiểm soát sức khoẻ khớp, mắt và tính khí qua nhiều thế hệ.
Gia đình nuôi chó con
Khoảng hai tháng tuổi, chó con được giao về một gia đình tình nguyện, thường gọi là puppy raiser hay puppy walker. Họ nuôi chó khoảng một năm, dạy nếp sinh hoạt cơ bản và quan trọng nhất là cho chó làm quen với thế giới: xe buýt, chợ, thang máy, tiếng còi, trẻ con chạy nhảy, sàn trơn, cầu thang lưới. Chó nào lớn lên quen với mọi thứ thì sau này dẫn đường bình tĩnh.
Đây có lẽ là vai yểm trợ khó nhất trong cả chuỗi. Gia đình nuôi, yêu, dạy dỗ một con chó suốt một năm, rồi trả nó về trường, biết rằng nó sẽ thuộc về người khác. Nhiều gia đình nói họ khóc hôm trả chó, rồi vài tuần sau lại nhận một chó con mới.
Huấn luyện chính thức
Về trường, chó học với huấn luyện viên trong vài tháng: đeo yếm có tay cầm cứng, đi đúng vị trí bên trái người dắt, dừng ở mép lề, tránh chướng ngại kể cả trên cao, tìm cửa, và tập bất tuân thông minh. Huấn luyện hiện đại dựa chủ yếu vào thưởng: đồ ăn, lời khen, cuộc chơi đùa sau giờ làm. Không phải con nào cũng qua. Một tỷ lệ đáng kể đổi nghề sang chó trị liệu, chó hỗ trợ khác hoặc về làm chó nhà; điều đó không phải thất bại, chỉ là nó hợp việc khác hơn.
Ghép đôi và học chung
Người hướng dẫn ghép đôi chọn chó cho từng người dựa trên tốc độ đi, chiều cao, nhịp sống, nơi ở. Một người đi bộ nhanh ở thành phố đông cần chó khác với một người lớn tuổi đi chậm ở thị trấn nhỏ. Sau đó hai bên học cùng nhau vài tuần, người khiếm thị học cách ra lệnh, cách chăm chó, cách đọc phản ứng của chó qua tay cầm.
Nghề huấn luyện chó dẫn đường
Người huấn luyện chó dẫn đường không chỉ giỏi về chó. Họ phải hiểu cách người khiếm thị định hướng, đi lại, dùng gậy trắng, nghe âm thanh môi trường. Ở nhiều nước, người theo nghề học việc vài năm trong trường chó dẫn đường, đi qua các chặng từ chăm chó, huấn luyện chó, rồi mới được dạy người và ghép đôi. Họ đi bộ rất nhiều, thường bịt mắt để tự trải nghiệm khi kiểm tra chó, làm việc ngoài trời mọi thời tiết.
Gần với nghề này là chuyên viên định hướng và di chuyển, người dạy người khiếm thị dùng gậy trắng, nhận biết đường đi, đi phương tiện công cộng. Chó dẫn đường không thay được kỹ năng ấy; người dùng chó vẫn cần biết định hướng. Nhiều người khiếm thị chọn dùng gậy cả đời vì hợp với họ hơn, và đó là lựa chọn hoàn toàn chính đáng.
Gặp chó dẫn đường ngoài phố: những điều nên biết
- Đừng vuốt ve, gọi, huýt sáo hay cho chó ăn khi chó đang đeo yếm. Chỉ một giây xao nhãng lúc đang ở mép lề cũng có thể làm chủ vấp ngã.
- Hỏi chủ trước nếu muốn giúp. "Anh có cần giúp không?" rồi làm theo câu trả lời. Đừng nắm tay cầm yếm hay kéo dây dắt.
- Giữ chó nhà mình tránh xa. Chó lạ sủa hoặc lao vào là mối lo lớn của người dùng chó dẫn đường.
- Đừng ngạc nhiên khi thấy chó nghỉ, nằm ngủ dưới bàn hay được tháo yếm chơi đùa. Chó dẫn đường có giờ làm và giờ nghỉ như mọi người lao động.
- Chủ quán, chủ xe nên hiểu rằng chó dẫn đường không phải thú cưng. Ở nhiều nước, luật cho phép chó dẫn đường vào hầu hết nơi công cộng. Quy định ở Việt Nam về việc này chưa phổ biến như ở các nước đó; người cần nên tra văn bản hiện hành và hỏi trước nơi mình đến.
Chó dẫn đường ở Việt Nam và đời sau khi nghỉ hưu
Ở Việt Nam, chó dẫn đường còn rất hiếm. Người khiếm thị phần đông đi lại bằng gậy trắng, đi cùng người thân hoặc dựa vào xe ôm, xe công nghệ quen. Đã có những cá nhân và nhóm thử nhập chó hoặc tự huấn luyện, nhưng chưa có trường chó dẫn đường đạt chuẩn quốc tế hoạt động đều đặn. Vỉa hè bị lấn chiếm, xe máy dày đặc cũng khiến việc huấn luyện khó hơn nhiều so với những thành phố có vỉa hè thông thoáng.
Một con chó dẫn đường thường làm việc khoảng tám năm rồi nghỉ hưu khi chậm lại. Người dùng có thể giữ chó làm chó nhà, gửi về gia đình nuôi chó con ngày xưa, hoặc nhờ trường tìm nhà mới. Sau đó họ thường được ghép với một chó mới. Nhiều người nói việc chia tay chó dẫn đường khó như chia tay một người bạn đi cùng mình suốt nhiều năm.
Bài học yểm trợ từ một sợi dây dắt
Hình ảnh chó dẫn đường cho ta một cách nghĩ hay về giúp đỡ. Người được giúp vẫn giữ quyền quyết định đi đâu. Người giúp lo phần mình làm tốt nhất, và chỉ "bất tuân" khi thật sự có nguy hiểm. Trong gia đình có người lớn tuổi, trong đội làm việc có người mới, ta có thể tập đúng vai ấy: không giành lấy tay lái, không làm thay mọi việc, nhưng luôn để mắt tới mép lề phía trước.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc về The Seeing Eye và câu chuyện Morris Frank với Buddy, hoặc tìm các câu lạc bộ, hội người mù ở địa phương để hỏi người khiếm thị thật sự cần gì trên đường phố nơi bạn sống.
Câu hỏi thường gặp
Chó dẫn đường có biết đèn đỏ đèn xanh không?
Không. Chó không phân biệt được màu đèn tín hiệu theo cách con người dùng. Người khiếm thị nghe dòng xe để quyết định lúc sang đường, chó chỉ dừng ở mép lề và từ chối đi tiếp nếu có xe lao tới.
Huấn luyện một con chó dẫn đường mất bao lâu?
Tính từ lúc chó con về gia đình nuôi đến khi được ghép với người dùng thường khoảng hai năm. Trong đó khoảng một năm ở với gia đình nuôi để làm quen thế giới, vài tháng huấn luyện chính thức ở trường và vài tuần học chung với chủ mới.
Giống chó nào thường làm chó dẫn đường?
Phổ biến nhất là Labrador Retriever, Golden Retriever, con lai của hai giống này và chó chăn cừu Đức. Các trường chọn theo tính khí điềm tĩnh, ham làm việc với người và sức khoẻ tốt hơn là chỉ chọn theo giống.
Có nên vuốt ve chó dẫn đường đang làm việc không?
Không nên. Khi chó đeo yếm là đang làm việc, mọi xao nhãng đều có thể khiến người chủ gặp nguy hiểm. Nếu muốn giúp hay muốn làm quen, hãy hỏi người chủ trước.
Ở Việt Nam có chó dẫn đường không?
Có nhưng rất hiếm, chủ yếu do cá nhân hoặc nhóm nhỏ tự tìm cách nhập hay huấn luyện. Phần lớn người khiếm thị ở Việt Nam đi lại bằng gậy trắng hoặc cùng người thân.
