Tôm gõ mõ và cá bống canh hang: cặp một đào nhà, một đứng gác

Tôm gõ mõ và cá bống canh hang là một cặp cộng sinh dưới đáy cát biển nhiệt đới: con tôm gần như mù đào và dọn chung một cái hang, con cá bống mắt tinh đứng ở cửa hang canh chừng. Tôm luôn để một sợi râu chạm vào thân cá, và khi cá vẫy đuôi báo nguy hay lao vào hang, tôm biết ngay để trốn theo. Một bên lo nhà, một bên lo mắt.

Hai loài, một cái hang

Ở những bãi cát, bãi vụn san hô quanh rạn ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, người lặn thường thấy những lỗ nhỏ trên nền cát, cửa hang có một con cá bống nằm ngóc đầu nhìn quanh. Chờ một lúc, sẽ thấy một con tôm nhỏ ủi ra một đống cát bằng đôi càng, như người kéo xe ba gác đổ đất, rồi quay vào. Đó là cặp tôm gõ mõ thuộc chi Alpheus và một trong nhiều loài cá bống "đồng hành với tôm", như các chi Cryptocentrus, Amblyeleotris, Stonogobiops.

Số loài cá bống được ghi nhận sống chung với tôm theo kiểu này lên tới hàng chục, có tài liệu tổng hợp nói hơn một trăm loài. Một số loài tôm sống với nhiều loài bống khác nhau, một số cặp thì khá kén chọn. Cái hang có thể có hai con tôm, một cặp đực cái, và một hay hai con cá bống.

Ai làm việc gì

Nhìn bảng này, ta thấy một kiểu chia việc gần như hoàn hảo theo điểm mạnh. Tôm khoẻ, có càng to, làm được công trình. Cá có mắt tốt và biết khi nào cần chạy. Cả hai đều cần một nơi trú ẩn an toàn trên nền cát trống trải, nơi không có gì khác để núp.

Sợi râu là sợi dây liên lạc

Từ thập niên 1970, nhà sinh học biển người Israel Ilan Karplus và cộng sự nghiên cứu kỹ cặp tôm – cá bống ở Biển Đỏ. Họ quan sát thấy mỗi khi con tôm ra khỏi hang làm việc, nó gần như luôn giữ một sợi râu dài chạm lên thân hay vây của con cá. Khi không có cá ở cửa, tôm ít khi dám ra ngoài, hoặc chỉ ló ra rất ngắn.

Cá bống có một "bộ tín hiệu" đơn giản mà rõ:

• Bình thường: cá nằm yên ở cửa, tôm ra vào đổ cát.
• Có gì đáng ngờ: cá vẫy nhẹ vây đuôi, những cú vẫy nhanh truyền qua râu tôm. Tôm dừng lại, lùi về phía cửa.
• Nguy hiểm thật: cá lao vụt vào hang, thường lao đầu vào trước. Tôm đã lùi vào trước đó một chút.

Thí nghiệm của Karplus và các nhóm khác cho thấy tín hiệu chạm qua râu quan trọng hơn hình ảnh: tôm phản ứng với chuyển động của cá truyền qua râu, nhiều hơn là "nhìn thấy" cá. Một sợi râu chạm lưng bạn là toàn bộ hệ thống báo động của con tôm.

Vì sao tôm gần như mù mà vẫn sống được

Mắt của nhiều loài tôm gõ mõ nằm dưới một lớp vỏ che phía trước đầu. Chúng nhận ánh sáng, bóng tối, nhưng không nhìn rõ hình dạng từ xa. Trên nền cát trống, một con tôm nhỏ không thấy cá săn mồi lao tới thì rất dễ thành bữa ăn. Vì vậy, sống chung với một con cá bống mắt tinh là một lợi thế sống còn.

Tôm gõ mõ lại nổi tiếng vì một chiếc càng rất đặc biệt: khi đóng sập, nó tạo ra một tia nước cực nhanh và một bọt khí xẹp tạo tiếng nổ lớn, đủ làm choáng con mồi nhỏ. Tiếng "tách tách" của hàng triệu con tôm gõ mõ là một trong những tiếng ồn nền lớn nhất ở vùng biển nông nhiệt đới. Nhưng tiếng nổ ấy là vũ khí tầm gần, không giúp tôm thấy kẻ thù từ xa. Nó cần một đôi mắt khác.

Cá bống được gì

Nghe chuyện, nhiều người nghĩ cá bống thiệt: làm lính gác suốt ngày mà không đào hang. Nhưng cá bống được một cái nhà an toàn mà nó không tự làm được, một nơi trú đêm, chỗ đẻ trứng ở một số loài. Trên nền cát trống, chỗ trú là thứ khan hiếm nhất. Một con cá bống không có hang chỉ còn cách lẩn đi xa, dễ bị bắt hơn nhiều.

Vì vậy, đây là cộng sinh tương hỗ thật sự: nếu tách ra, cả hai đều sống khó hơn hẳn. Các nhà nghiên cứu còn ghi nhận một số loài cá bống sống với tôm có tập tính được "điều chỉnh" theo tôm, như cách nằm quay mặt ra ngoài, cách vẫy đuôi đặc trưng mà những loài cá bống sống một mình không có.

Những cặp "một mắt, một tay" khác trong tự nhiên

• Cá hề và hải quỳ: hải quỳ cho chỗ trú có xúc tu chích, cá hề đuổi cá ăn hải quỳ và mang thức ăn tới.
• Cua trang trí và bọt biển: cua cài mảnh bọt biển, rong lên lưng để nguỵ trang, sinh vật được chở đi chỗ mới.
• Cua ôm hải quỳ: một số loài cua nhỏ cầm hải quỳ tí hon ở hai càng như đôi găng có độc để tự vệ.

Cặp tôm – bống khác ở chỗ hai bên chia việc rất rạch ròi, và có một kênh liên lạc vật lý cụ thể là sợi râu chạm vào thân. Ít có cặp nào minh hoạ chuyện "giao tiếp liên tục" rõ đến vậy.

Góc nhìn hôm nay: ngắm cặp tôm – bống và bài học "giữ một sợi râu chạm vào nhau"

Ở Việt Nam, người lặn có thể gặp cặp tôm – cá bống trên các bãi cát gần rạn quanh Nha Trang (tỉnh Khánh Hoà), Cù Lao Chàm (TP Đà Nẵng), Côn Đảo (TP Hồ Chí Minh) hay Phú Quốc (tỉnh An Giang). Cách ngắm: nằm thấp trên cát cách cửa hang vài mét, thở chậm, không chiếu đèn thẳng vào, không chạm cát quanh cửa. Cá bống thấy người nằm yên lâu sẽ quay lại cửa, và tôm sẽ lại bắt đầu ủi cát. Đây là cảnh rất hợp để ngồi xem lâu, và rất hay để chụp ảnh macro.

Nhiều cặp tôm – cá bống cũng được bán làm sinh vật cảnh. Người chơi bể biển nên tìm hiểu nguồn gốc, ưu tiên cá nhân giống trong trại, và nhớ rằng mỗi cặp cần nền cát đủ sâu để đào hang.

Còn bài học cho người làm việc cùng nhau, ở nhà hay ở cơ quan:

• Chia việc theo điểm mạnh thật. Tôm không cố canh, cá không cố đào. Mỗi người làm phần mình làm tốt nhất.
• Giữ một kênh liên lạc luôn mở. Sợi râu không bao giờ rời lưng cá. Trong một đội, một nhóm tin nhắn ngắn, một lời báo "có gì đó lạ" đúng lúc đáng giá hơn bản báo cáo dài sau khi chuyện đã xảy ra.
• Báo động có cấp độ. Vẫy nhẹ khi nghi ngờ, lao vào khi nguy thật. Ai cũng hét "cháy nhà" cho mọi chuyện thì sau đó không ai tin nữa.
• Người canh cũng cần được che. Cá bống canh cửa vì được ở trong nhà. Người làm vai trực, vai canh trong đội cũng cần được bảo đảm như những người khác.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các công trình của Ilan Karplus về cộng sinh giữa cá bống và tôm, hoặc các sách ảnh sinh vật rạn san hô Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương có phần về cá bống đồng hành với tôm.