Trợ lý huấn luyện viên làm gì: người đứng thứ hai trên băng ghế chỉ đạo

Trợ lý huấn luyện viên là người đứng thứ hai trên băng ghế chỉ đạo: điều hành buổi tập, phân tích đối thủ, kèm riêng từng nhóm cầu thủ và làm cầu nối giữa học trò với huấn luyện viên trưởng. Ít khi được phỏng vấn, hiếm khi được tung hô, nhưng nhiều đội bóng lớn được xây trên một ban huấn luyện ăn ý chứ không chỉ một người. Không ít trợ lý về sau trở thành huấn luyện viên trưởng thành công, chứng tỏ đây cũng là một con đường học nghề.

Một ban huấn luyện hiện đại gồm những ai

Thời xưa, một đội bóng có khi chỉ cần một huấn luyện viên và một người lo thể lực kiêm chăm sóc chấn thương. Ngày nay, ở các câu lạc bộ chuyên nghiệp, ban huấn luyện có thể rất đông. Cách gọi tên mỗi nơi một khác, nhưng các vai thường gặp gồm:

Bóng rổ có cấu trúc tương tự: ở giải nhà nghề Mỹ, một huấn luyện viên trưởng thường có vài trợ lý, mỗi người phụ trách một mảng như phòng ngự, phát triển cầu thủ trẻ hay chuẩn bị đối thủ. Bóng chuyền, bóng ném, khúc côn cầu cũng vậy.

Người phó tướng thật sự làm gì mỗi ngày

Điều hành sân tập

Ở nhiều câu lạc bộ, huấn luyện viên trưởng đứng ngoài quan sát, còn trợ lý cầm còi chạy bài. Cách chia việc này giúp người đứng đầu nhìn được bức tranh toàn cảnh: ai đang mệt, cặp trung vệ nào chưa ăn ý, cầu thủ nào tập uể oải vì chuyện ngoài sân.

Nói chuyện với cầu thủ

Huấn luyện viên trưởng là người chọn đội hình, nên cầu thủ bị loại khỏi danh sách thi đấu khó mở lòng với ông. Trợ lý thường là người ngồi với cầu thủ ấy sau buổi tập, giải thích lý do, chỉ ra việc cần làm để quay lại. Trong nhiều cuốn hồi ký cầu thủ, người được nhắc đến với lòng biết ơn lại là một trợ lý chứ không phải huấn luyện viên trưởng.

Nói thật với sếp

Người đứng đầu một tập thể dễ bị bao quanh bởi những người chỉ nói điều họ muốn nghe. Một trợ lý tốt dám nói "thầy chọn sai đội hình rồi" trong phòng kín, rồi bước ra ngoài thì đứng hẳn về phía quyết định chung. Phẩm chất này hiếm và quý.

Phòng chứa giày Anfield: trường học của những người kế nghiệp

Câu chuyện nổi tiếng nhất về trợ lý trong bóng đá Anh có lẽ là "Boot Room" của Liverpool. Đó là một căn phòng nhỏ dùng để cất giày ở sân Anfield, nơi ban huấn luyện thời Bill Shankly hay ngồi lại sau buổi tập để bàn chuyện chuyên môn và ghi chép.

Những người thường lui tới căn phòng ấy gồm Bob Paisley, Joe Fagan, Ronnie Moran, Reuben Bennett. Khi Shankly bất ngờ nghỉ năm 1974, Bob Paisley, người đã làm trợ lý và phụ trách chăm sóc cầu thủ ở câu lạc bộ nhiều năm, được đưa lên thay. Ông dẫn Liverpool giành ba Cúp C1 châu Âu (1977, 1978, 1981). Khi Paisley nghỉ năm 1983, đến lượt Joe Fagan lên ghế và vô địch châu Âu ngay mùa 1983–1984.

Điều đáng nói không chỉ là thành tích, mà là mô hình: đội bóng đào tạo người kế nghiệp ngay trong ban huấn luyện, giữ được cách chơi và văn hoá qua nhiều đời huấn luyện viên. "Boot Room" về sau thành một cách nói chỉ kiểu truyền nghề nội bộ ấy.

Những cặp trưởng – phó đáng nhớ khác

• Phil Jackson và Tex Winter (bóng rổ Mỹ). Tex Winter, một trợ lý lớn tuổi, là người gắn với hệ thống tấn công tam giác mà các đội Chicago Bulls và Los Angeles Lakers của Phil Jackson sử dụng trong những năm vô địch. Nhiều người coi ông là ví dụ kinh điển về trợ lý mang "bộ não chiến thuật" cho đội.
• Alex Ferguson và các trợ lý ở Manchester United. Trong hơn hai mươi năm, Ferguson làm việc với nhiều trợ lý số một khác nhau, trong đó có Carlos Queiroz, người sau đó tự dẫn dắt nhiều đội tuyển quốc gia. Ferguson nổi tiếng giao phần lớn việc trên sân tập cho trợ lý để mình quan sát.
• Ở Việt Nam. Giai đoạn đội tuyển và đội U23 Việt Nam do ông Park Hang-seo dẫn dắt, trợ lý Lee Young-jin là người hay được nhắc đến vì trực tiếp điều hành nhiều buổi tập và là cánh tay phải của huấn luyện viên trưởng.

Từ trợ lý lên trưởng: không phải lúc nào cũng suôn sẻ

Lên làm trưởng là bước tự nhiên trong con đường của nhiều trợ lý, nhưng hai vai đòi hỏi những thứ khác nhau. Trợ lý được yêu quý vì gần gũi; huấn luyện viên trưởng thì phải loại người, xếp ghế dự bị, chịu chỉ trích trên báo. Có người làm phó rất giỏi nhưng lên trưởng thì lúng túng, và ngược lại.

Vì vậy nhiều trợ lý chọn làm phó suốt sự nghiệp và rất thành công ở vai đó. Đứng thứ hai không có nghĩa là chưa đủ giỏi để đứng thứ nhất; đôi khi đó là nơi người ta phát huy được nhiều nhất.

Làm "phó tướng" tốt ngoài sân cỏ

Hầu như ai cũng từng làm phó: phó nhóm ở công ty, lớp phó, người phụ trách thứ hai của một câu lạc bộ, anh chị cả phụ bố mẹ trông em. Từ cách làm của những trợ lý giỏi, có thể rút ra vài điều:

• Lo phần việc hằng ngày để người trưởng rảnh nhìn xa. Đó là giá trị lớn nhất của vai phó.
• Bất đồng trong phòng, thống nhất ngoài phòng. Tranh luận thẳng khi bàn, nhưng đã chốt thì không nói ngược trước mặt mọi người.
• Là người để thành viên tìm đến. Nhiều chuyện người ta không dám nói với trưởng nhưng sẽ nói với phó.
• Ghi chép. Như những cuốn sổ trong phòng chứa giày Anfield: ghi lại điều gì hiệu quả, điều gì không, để người kế nghiệp không phải học lại từ đầu.
• Chuẩn bị sẵn sàng thay thế. Một ngày người trưởng vắng mặt, tập thể vẫn phải chạy.