Người hướng dẫn luận án là nhà khoa học kèm một nghiên cứu sinh suốt mấy năm làm tiến sĩ: cùng chọn đề tài, góp ý phương pháp, đọc từng bản thảo và giới thiệu người học vào giới chuyên môn. Đây là một trong những quan hệ thầy – trò dài và sâu nhất còn tồn tại trong thế giới hiện đại. Một người hướng dẫn tốt không làm hộ luận án; họ dạy người học cách tự đặt câu hỏi và tự trả lời được.
Vì sao làm tiến sĩ vẫn là "học việc"
Bậc cử nhân và thạc sĩ chủ yếu học qua lớp và giáo trình. Bậc tiến sĩ thì khác: phần lớn thời gian người học làm nghiên cứu thật, ra kết quả mới, dưới sự kèm cặp của một hoặc vài người đi trước. Cấu trúc này rất giống chế độ học việc ở xưởng thủ công: người học vào "xưởng" của thầy, làm những phần việc nhỏ trước, dần dần được giao việc lớn, cuối cùng phải nộp một "tác phẩm" chứng minh tay nghề.
Tiếng Đức gọi người hướng dẫn là Doktorvater hoặc Doktormutter, nghĩa đen là "cha tiến sĩ", "mẹ tiến sĩ". Cách gọi đó nói lên mức độ gắn bó mà nhiều người kỳ vọng ở quan hệ này. Mô hình đào tạo tiến sĩ bằng nghiên cứu phát triển mạnh ở các đại học Đức thế kỷ 19, rồi lan sang Mỹ. Đại học Yale cấp bằng tiến sĩ đầu tiên ở Mỹ năm 1861.
Người hướng dẫn thật ra làm những gì
Quy chế các nước khác nhau, nhưng công việc của người hướng dẫn thường xoay quanh mấy nhóm việc sau:
| Giai đoạn | Việc của người hướng dẫn | Việc của nghiên cứu sinh |
|---|---|---|
| Chọn đề tài | Gợi hướng còn bỏ ngỏ, cảnh báo đề tài quá rộng hoặc đã bão hoà | Đọc tài liệu, đề xuất câu hỏi cụ thể |
| Thiết kế nghiên cứu | Soi phương pháp, chỉ ra chỗ dữ liệu sẽ không trả lời được câu hỏi | Viết đề cương, làm thử quy mô nhỏ |
| Làm nghiên cứu | Họp định kỳ, giúp gỡ khi bế tắc, kết nối thiết bị, kinh phí, đồng nghiệp | Thu thập, phân tích, ghi chép đầy đủ |
| Viết và công bố | Đọc bản thảo, dạy cách viết cho tạp chí, chọn nơi gửi bài | Viết, sửa nhiều vòng, trả lời phản biện |
| Bảo vệ | Xác nhận luận án đủ điều kiện đưa ra hội đồng, chuẩn bị tâm thế | Bảo vệ trước hội đồng, chỉnh sửa theo góp ý |
| Sau khi xong | Viết thư giới thiệu, giới thiệu vào mạng lưới chuyên môn | Ra làm nghiên cứu độc lập |
Hàng cuối cùng thường bị xem nhẹ nhưng lại quan trọng bậc nhất. Thư giới thiệu của người hướng dẫn nặng ký khi người học xin vị trí nghiên cứu sau tiến sĩ hay xin việc ở trường đại học. Nhiều người trong giới học thuật nói đùa rằng chọn thầy hướng dẫn quan trọng không kém chọn đề tài.
"Chương trình học ngầm"
Ngoài kiến thức chuyên môn, người hướng dẫn còn truyền một thứ khó viết thành giáo trình: cách đọc một bài báo trong mười phút để biết có đáng đọc kỹ không, cách nhận một lời phản biện gay gắt mà không suy sụp, cách cư xử ở hội thảo, cách viết đơn xin tài trợ, cách nói "không" với một dự án hấp dẫn nhưng làm chệch hướng luận án. Phần lớn những điều này học qua quan sát và qua những câu nói bâng quơ trong buổi họp nhóm.
Ở Việt Nam: người hướng dẫn khoa học
Trong văn bản của Việt Nam, vai này thường gọi là người hướng dẫn khoa học hoặc tập thể hướng dẫn. Quy chế đào tạo trình độ tiến sĩ do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành đặt ra điều kiện để một người được hướng dẫn (học vị, chức danh, công trình công bố), số nghiên cứu sinh mà một người được hướng dẫn cùng lúc, và cho phép một nghiên cứu sinh có hai người cùng hướng dẫn. Các con số cụ thể đã thay đổi qua từng lần sửa quy chế, nên người chuẩn bị làm tiến sĩ nên đọc văn bản đang có hiệu lực và quy định riêng của cơ sở đào tạo mình định nộp hồ sơ.
Ở ta, mô hình hai người hướng dẫn khá phổ biến: một người am hiểu sâu chuyên môn hẹp, một người nắm chắc phương pháp hoặc có điều kiện phòng thí nghiệm. Cách này có lợi khi hai thầy phối hợp tốt, nhưng dễ thành gánh nặng khi hai người góp ý trái chiều và nghiên cứu sinh bị kẹt ở giữa.
Cây phả hệ học thuật
Vì quan hệ hướng dẫn được ghi lại trong mỗi luận án, người ta có thể lần ngược "ai là thầy của thầy mình" qua nhiều thế hệ. Dự án Mathematics Genealogy Project của Đại học Bang North Dakota, có sự phối hợp của Hội Toán học Mỹ, đã thu thập dữ liệu hướng dẫn luận án của hàng trăm nghìn nhà toán học và cho phép tra cây phả hệ học thuật của một người. Nhiều nhà khoa học ngày nay lần ra mình là "cháu chắt" học thuật của những tên tuổi như Gauss hay Euler qua chuỗi thầy – trò dài.
Những cây phả hệ ấy cho thấy một điều thú vị: một người hướng dẫn giỏi không chỉ đào tạo vài tiến sĩ, mà đào tạo ra những người sẽ lại hướng dẫn tốt. Ảnh hưởng lan theo cấp số, giống như một người thợ cả mở ra cả một dòng nghề.
Những kiểu quan hệ thường gặp
Không có một kiểu hướng dẫn đúng cho mọi người. Có thể hình dung một trục đi từ "sát sao" tới "thả":
- Kiểu cầm tay: họp hằng tuần, góp ý chi tiết từng đoạn. Hợp với người mới vào nghề, dễ gây ngột ngạt với người đã quen tự chủ.
- Kiểu cố vấn: gặp ít hơn, chủ yếu bàn hướng đi, để người học tự lo phần thực hiện. Hợp với người đã có nền vững.
- Kiểu nhóm lớn: người hướng dẫn chính bận, việc kèm hằng ngày do nghiên cứu viên sau tiến sĩ hoặc nghiên cứu sinh khoá trên đảm nhận. Khá phổ biến ở các phòng thí nghiệm lớn.
- Kiểu vắng mặt: người hướng dẫn chỉ có tên trên giấy. Đây là kiểu nhiều nghiên cứu sinh than phiền nhất, và cũng là lý do nhiều đại học có ủy ban theo dõi tiến độ riêng.
Điều quan trọng không phải chọn kiểu "tốt nhất" mà là hai bên nói rõ kỳ vọng từ đầu: bao lâu gặp một lần, gửi bản thảo trước bao nhiêu ngày, ai đứng tên đầu trên bài báo, nghỉ phép thì báo thế nào.
Khi quan hệ trục trặc
Quan hệ thầy – trò kéo dài nhiều năm, lệch quyền lực rõ rệt, nên trục trặc là chuyện có thật. Các vấn đề hay gặp gồm: thầy bận đến mức bản thảo nằm cả tháng không ai đọc; nghiên cứu sinh bị dùng như nhân lực làm dự án không liên quan tới luận án; tranh chấp tên tác giả; hoặc đơn giản là hai người không hợp cách làm việc.
Hầu hết các trường có quy trình đổi người hướng dẫn, nhưng ít người dám dùng. Lời khuyên thường được các trường đưa ra là ghi chép lại các cuộc họp, nói chuyện với phòng quản lý sau đại học hoặc thành viên khác trong hội đồng sớm, trước khi mọi thứ thành căng thẳng.
Làm người hướng dẫn tốt, ở bất cứ đâu
Bạn không cần là giáo sư mới học được từ vai này. Ai từng kèm một người làm đồ án, một nhân viên viết báo cáo lớn đầu tiên, hay một đứa em ôn thi đều đang làm việc của người hướng dẫn. Vài nguyên tắc rút từ kinh nghiệm hướng dẫn luận án:
- Trả bản thảo nhanh hơn là trả bản thảo hoàn hảo. Một góp ý sơ bộ trong ba ngày có ích hơn góp ý tỉ mỉ sau ba tháng.
- Hỏi trước khi sửa. "Em định nói gì ở đoạn này?" thường dạy được nhiều hơn là gạch đỏ và viết lại.
- Để người học đứng tên những gì họ làm. Ghi nhận công sức đúng chỗ là cách giữ niềm tin lâu dài.
- Giới thiệu họ với người khác. Một lời "em nên gặp chị này" có khi mở ra cả một hướng đi.
- Chuẩn bị ngày họ không cần mình nữa. Mục tiêu của hướng dẫn là một người làm việc độc lập, không phải một người phụ tá trọn đời.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng dẫn luận án tiến sĩ làm gì?
Người hướng dẫn cùng nghiên cứu sinh chọn đề tài, góp ý phương pháp, họp định kỳ, đọc bản thảo và xác nhận luận án đủ điều kiện đưa ra bảo vệ. Sau đó họ thường viết thư giới thiệu và kết nối người học vào giới chuyên môn.
Một nghiên cứu sinh được có mấy người hướng dẫn?
Ở Việt Nam, quy chế đào tạo tiến sĩ cho phép có một hoặc hai người hướng dẫn. Số lượng và điều kiện cụ thể có thể thay đổi theo từng lần sửa quy chế, nên cần tra văn bản đang có hiệu lực và quy định của cơ sở đào tạo.
Doktorvater nghĩa là gì?
Doktorvater là từ tiếng Đức chỉ người hướng dẫn luận án tiến sĩ, nghĩa đen là "cha tiến sĩ"; với người hướng dẫn là nữ thì gọi Doktormutter. Cách gọi phản ánh sự gắn bó lâu dài mà quan hệ này thường có.
Có đổi được người hướng dẫn không?
Hầu hết các trường đều có quy trình đổi người hướng dẫn khi quan hệ không còn hiệu quả. Nên trao đổi sớm với phòng quản lý sau đại học hoặc thành viên hội đồng, và giữ ghi chép về các buổi làm việc trước đó.
Phả hệ học thuật là gì?
Phả hệ học thuật là chuỗi quan hệ thầy hướng dẫn – nghiên cứu sinh qua nhiều thế hệ. Mathematics Genealogy Project là cơ sở dữ liệu nổi tiếng cho phép tra cây phả hệ này trong ngành toán và các ngành gần.
