Trợ giảng là người đứng cạnh giáo viên chính để lớp học chạy trơn tru: chuẩn bị tài liệu, kèm từng nhóm nhỏ, chấm bài, giữ nề nếp, giải thích lại cho học viên chưa theo kịp. Ở đại học, trợ giảng thường là học viên sau đại học hoặc giảng viên trẻ; ở trung tâm ngoại ngữ và trường quốc tế tại Việt Nam, trợ giảng hay đi cặp với giáo viên nước ngoài. Đây là nghề "yểm trợ" đúng nghĩa: không đứng giữa bục, nhưng thiếu họ thì lớp đông khó vận hành.
Trợ giảng làm những việc gì
Công việc thay đổi theo cấp học và nơi làm, nhưng có thể gom thành bốn nhóm:
- Trước giờ học: in, chia tài liệu, chuẩn bị đồ dùng, kiểm tra máy chiếu và loa, điểm danh, nhắc học viên vắng.
- Trong giờ học: đi quanh lớp khi học viên làm bài, kèm nhóm học chậm, giữ trật tự, phát hiện ai đang lạc nhịp để báo giáo viên.
- Sau giờ học: chấm bài tập, nhập điểm, trả lời câu hỏi qua nhóm lớp, gọi điện hoặc nhắn phụ huynh khi cần.
- Cầu nối: dịch hoặc giải thích lại khi giáo viên không nói được tiếng mẹ đẻ của học viên, truyền đạt phản hồi của học viên lên giáo viên.
Việc cuối cùng thường quan trọng hơn người ta nghĩ. Học viên ngại hỏi thầy chính nhưng dễ mở lời với trợ giảng, vì trợ giảng gần tuổi hơn, ít "quyền" hơn. Nhờ vậy trợ giảng thường là người đầu tiên biết lớp đang hiểu đến đâu.
Ba kiểu trợ giảng phổ biến
| Kiểu | Thường gặp ở đâu | Ai làm | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Trợ giảng đại học | Đại học Mỹ, Anh, châu Âu; một số trường đại học Việt Nam | Học viên cao học, nghiên cứu sinh, giảng viên trẻ | Dẫn buổi thảo luận nhóm nhỏ, chữa bài tập, chấm bài, trực giờ giải đáp |
| Trợ giảng phổ thông | Trường ở Anh, Úc; nhiều trường quốc tế | Nhân viên được đào tạo riêng | Hỗ trợ học sinh cần giúp đỡ đặc biệt, kèm nhóm nhỏ đọc viết, quản lý lớp |
| Trợ giảng trung tâm | Trung tâm ngoại ngữ, kỹ năng ở Việt Nam | Sinh viên, người mới ra trường giỏi ngoại ngữ | Đứng lớp cùng giáo viên nước ngoài, giữ lớp, liên lạc phụ huynh |
Ở các đại học Mỹ, mô hình "giảng đường lớn + nhóm thảo luận nhỏ" rất phổ biến: giáo sư giảng cho vài trăm sinh viên, sau đó lớp chia thành các nhóm nhỏ do trợ giảng phụ trách mỗi tuần. Với nhiều nghiên cứu sinh, làm trợ giảng vừa là nguồn tài trợ học phí và sinh hoạt phí, vừa là lần đầu tiên họ đứng lớp thật.
Một chút lịch sử: khi học trò lớn dạy học trò nhỏ
Ý tưởng dùng người phụ giúp thầy trong lớp học đông không mới. Đầu thế kỷ 19 ở Anh, Andrew Bell và Joseph Lancaster phổ biến cái gọi là hệ thống monitorial: thầy dạy cho những học sinh lớn và giỏi (gọi là monitor), rồi các em này dạy lại cho từng nhóm nhỏ hơn. Một thầy vì thế có thể phụ trách số học sinh rất lớn. Hệ thống này bị phê phán là máy móc, học thuộc lòng nhiều, và dần bị thay thế khi nhà nước đào tạo giáo viên bài bản hơn. Nhưng nó để lại một ý tưởng sống mãi: người vừa học xong một điều thường giải thích điều đó dễ hiểu nhất cho người đi sau.
Ở Việt Nam thời xưa, lớp học chữ Hán của thầy đồ cũng có cảnh tương tự: học trò lớn, học trò giỏi được thầy giao kèm các em mới vào vỡ lòng. Đó là trợ giảng không lương, không danh, nhưng là một phần tự nhiên của lớp học truyền thống.
Trợ giảng ở Việt Nam hiện nay
Ở các trung tâm ngoại ngữ, cặp "giáo viên nước ngoài + trợ giảng Việt" gần như là chuẩn với lớp trẻ em. Giáo viên nước ngoài phụ trách phát âm, hội thoại, hoạt động chính. Trợ giảng lo phần còn lại: ổn định lớp, giải thích bằng tiếng Việt khi trẻ không hiểu luật hoạt động, an ủi em khóc nhè, ghi sổ liên lạc. Với phụ huynh, trợ giảng thường là người họ trò chuyện nhiều nhất.
Ở các đại học, cách tổ chức đa dạng hơn. Một số trường có vị trí trợ giảng chính thức cho giảng viên trẻ mới tuyển, coi đây là giai đoạn tập sự trước khi được đứng lớp độc lập. Một số chương trình liên kết quốc tế dùng mô hình "giảng viên chính + trợ giảng" theo kiểu nước ngoài. Ở nhiều nơi khác, sinh viên khoá trên giỏi được mời kèm nhóm học tập cho khoá dưới. Người quan tâm nên hỏi trực tiếp phòng tổ chức hoặc khoa của trường vì mỗi nơi một quy định.
Ai hợp với việc trợ giảng?
Không phải người học giỏi nhất lúc nào cũng là trợ giảng tốt nhất. Người làm tốt việc này thường có mấy điểm chung: kiên nhẫn với câu hỏi lặp lại, để ý được khuôn mặt bối rối ở cuối lớp, chịu làm việc vặt mà không thấy bị coi thường, và biết đứng lùi một bước để giáo viên chính dẫn lớp.
Cái khó của nghề đứng cạnh
Trợ giảng có những khó khăn riêng mà người ngoài ít thấy:
- Ranh giới mờ. Có nơi trợ giảng chỉ chấm bài, có nơi thực chất phải dạy thay. Không thoả thuận rõ từ đầu thì dễ bị giao quá phần.
- Hai người cùng giữ một lớp. Nếu giáo viên và trợ giảng xử lý cùng một tình huống theo hai cách, học viên sẽ bối rối và lớp mất nề nếp.
- Ít được ghi nhận. Lớp học tốt thì giáo viên được khen; lớp lộn xộn thì trợ giảng hay bị trách trước.
- Chấm bài công bằng. Trợ giảng gần tuổi học viên, dễ bị nhờ "nương tay". Cần đáp án và thang điểm rõ ràng để tự bảo vệ mình.
Bí quyết của những cặp giáo viên – trợ giảng ăn ý
Những cặp đứng lớp lâu năm với nhau thường làm vài điều giống nhau:
- Họp năm phút trước giờ. Hôm nay dạy gì, nhóm nào cần để ý, ai sẽ xử lý chuyện kỷ luật.
- Có tín hiệu riêng. Một cái gật đầu hay một cử chỉ tay để trợ giảng biết lúc nào nên vào giúp, lúc nào nên để yên.
- Không sửa nhau trước mặt học viên. Góp ý để sau giờ, nói riêng.
- Giáo viên giao cho trợ giảng một phần đứng lớp thật. Năm mười phút mỗi buổi là đủ để trợ giảng tiến bộ, và học viên thấy trợ giảng là "thầy cô" chứ không chỉ người phát giấy.
- Trợ giảng ghi chú về từng học viên. Những quan sát nhỏ ấy là tài sản quý nhất trợ giảng mang lại cho giáo viên.
Bài học cho người đứng thứ hai ở bất cứ đâu
Ngay cả khi không đứng lớp, nhiều người đang làm vai trợ giảng mà không gọi tên: người phụ bố mẹ kèm em học, người đứng cạnh trưởng nhóm trong buổi đào tạo nội bộ, người hỗ trợ trong lớp học kỹ năng ở nhà văn hoá. Tinh thần của vai này gói trong một ý: làm cho người đứng giữa dạy tốt hơn, và làm cho người ngồi dưới học dễ hơn. Khi làm được cả hai, trợ giảng chính là lý do lớp học thành công, dù tên họ hiếm khi được nhắc.
Nếu đang làm trợ giảng, hãy giữ một cuốn sổ ghi lại cách giáo viên chính xử lý từng tình huống khó. Phần lớn những giáo viên giỏi hôm nay từng học nghề theo cách đó, đứng ở góc lớp nhiều năm trước khi đứng giữa bục.
Câu hỏi thường gặp
Trợ giảng là gì?
Trợ giảng là người hỗ trợ giáo viên chính trong lớp học: chuẩn bị tài liệu, kèm nhóm nhỏ, chấm bài, giữ nề nếp và làm cầu nối với học viên. Tiếng Anh gọi là teaching assistant, thường viết tắt TA.
Trợ giảng khác giáo viên thế nào?
Giáo viên chịu trách nhiệm chính về nội dung và cách dạy, còn trợ giảng hỗ trợ để giờ học diễn ra suôn sẻ. Ranh giới giữa hai vai tuỳ nơi, nên cần thoả thuận rõ phần việc của trợ giảng ngay từ đầu.
Trợ giảng tiếng Anh ở trung tâm cần gì?
Thường cần ngoại ngữ đủ để trao đổi với giáo viên nước ngoài, sự kiên nhẫn với trẻ và khả năng giữ lớp. Yêu cầu cụ thể khác nhau giữa các trung tâm, nên đọc kỹ mô tả công việc và hỏi về phần việc thật sự phải làm.
Trợ giảng đại học là ai?
Ở nhiều nước, trợ giảng đại học là học viên cao học hoặc nghiên cứu sinh, phụ trách nhóm thảo luận, chữa bài và chấm điểm. Ở Việt Nam, vị trí này có thể là giảng viên trẻ đang tập sự hoặc sinh viên giỏi được mời kèm nhóm, tuỳ từng trường.
Hệ thống monitorial là gì?
Đó là cách tổ chức lớp học do Andrew Bell và Joseph Lancaster phổ biến ở Anh đầu thế kỷ 19: thầy dạy học sinh lớn, học sinh lớn dạy lại các nhóm nhỏ. Hệ thống bị phê phán là máy móc nhưng để lại ý tưởng học trò giỏi kèm học trò mới.
