Senpai (先輩) là người đi trước, kōhai (後輩) là người đi sau: hai chữ mô tả quan hệ đàn anh – đàn em trong trường học, câu lạc bộ và công ty Nhật Bản. Người vào trước, dù chỉ sớm hơn một năm, có trách nhiệm chỉ việc, che chở và thường trả tiền bữa ăn; người vào sau đáp lại bằng lời lẽ kính trọng, sự chăm chỉ và lòng trung thành. Đây không phải chức vụ ghi trên giấy mà là một thứ "hợp đồng ngầm" giữ cho tổ chức Nhật vận hành.
Senpai, kōhai và dōki: ba chữ cần phân biệt
Chữ Hán trong hai từ này rất dễ đoán. Sen (先) là trước, kō (後) là sau, hai (輩) là lớp người, thế hệ. Senpai đọc theo âm Hán Việt là "tiên bối", kōhai là "hậu bối", gần với chữ "tiền bối" mà người Việt quen gặp trong truyện kiếm hiệp. Điểm khác là ở Nhật, hai từ này dùng hằng ngày, trong lớp học, trên sân tập, ở văn phòng, chứ không mang màu sắc giang hồ.
Còn một chữ thứ ba hay bị quên: dōki (同期), những người vào cùng đợt. Ở trường là bạn cùng khoá, ở công ty là những người được tuyển cùng năm. Giữa dōki không có thứ bậc, nên đây thường là chỗ người ta than thở, rủ nhau đi ăn và kể chuyện thật với nhau.
| Vai | Ai | Được kỳ vọng làm gì | Xưng hô thường gặp |
|---|---|---|---|
| Senpai | Người vào trường, vào câu lạc bộ, vào công ty trước | Chỉ việc, bao che khi đàn em sai lần đầu, mời ăn, giới thiệu người quen | Được gọi "tên + senpai"; gọi đàn em bằng tên kèm -kun, -chan hoặc tên trơn |
| Kōhai | Người vào sau | Nói kính ngữ, làm việc vặt, học bằng cách quan sát, giữ thể diện cho đàn anh | Dùng thể lịch sự khi nói với senpai |
| Dōki | Người vào cùng đợt | Đỡ đần nhau ngang hàng, chia sẻ thông tin | Nói thân mật, không cần kính ngữ |
Quan hệ này tính theo thời điểm gia nhập chứ không tính theo tuổi. Một người ba mươi tuổi chuyển ngành vào công ty có thể là kōhai của một đồng nghiệp hai mươi lăm tuổi. Trong câu lạc bộ đại học, sinh viên năm hai là senpai của sinh viên năm nhất, kể cả khi người năm nhất lớn tuổi hơn vì thi lại.
Nơi quan hệ này hiện rõ nhất: câu lạc bộ ở trường
Học sinh trung học Nhật phần lớn tham gia một câu lạc bộ sau giờ học, gọi chung là bukatsu: bóng chày, bóng chuyền, kiếm đạo, dàn kèn, thư pháp, trà đạo. Đây là nơi trẻ em Nhật học quan hệ senpai – kōhai lần đầu, và học rất bài bản.
Ở nhiều câu lạc bộ thể thao, học sinh năm nhất đến sớm dọn sân, nhặt bóng, lau sàn, xếp dụng cụ. Năm hai được tập nhiều hơn. Năm ba là trụ cột, đứng ra hướng dẫn và chịu trách nhiệm cho cả nhóm. Khi đàn anh tốt nghiệp, đàn em lên thay, và vòng quay tiếp tục. Người ngoài nhìn vào dễ thấy đó là bắt nạt có tổ chức. Người trong cuộc thường mô tả khác: năm đầu là năm học quan sát, học cách người giỏi hơn chuẩn bị, sửa sai và giữ kỷ luật.
Cả hai cách nhìn đều có phần đúng. Ở câu lạc bộ có đàn anh tử tế, năm nhất là một khoá học nghề miễn phí. Ở nơi đàn anh lạm quyền, nó thành chuỗi ức hiếp truyền từ khoá này sang khoá khác. Báo chí Nhật nhiều lần đưa tin về bạo lực và phạt thể chất trong câu lạc bộ thể thao trường học, và đây là chủ đề được tranh luận công khai ở chính nước Nhật.
Senpai trong công ty Nhật
Nhiều doanh nghiệp lớn của Nhật vẫn tuyển sinh viên mới tốt nghiệp theo đợt, phần lớn bắt đầu đi làm vào tháng Tư. Cả lứa vào cùng lúc thành dōki của nhau, và cùng lúc trở thành kōhai của mọi người đã vào trước.
Ở nhiều nơi, người mới được ghép với một đàn anh cụ thể ở phòng ban. Cách làm này thường được gọi là OJT (đào tạo tại chỗ làm), và người phụ trách hay được gọi vui là "senpai OJT". Việc của người này không chỉ là dạy nghiệp vụ. Senpai giải thích những điều không viết trong sổ tay: ai cần được báo trước khi gửi email cho khách, cuộc họp nào nên nói ít, khi nào nên ở lại muộn. Phần "luật ngầm" này thường quyết định người mới có trụ được hay không.
Đổi lại, kōhai làm những việc nhỏ: đặt phòng họp, ghi biên bản, chuẩn bị tài liệu. Trong bữa nhậu sau giờ làm, đàn em rót bia cho đàn anh, đàn anh thường trả phần lớn hoặc toàn bộ tiền. Từ ogoru (mời, bao) gắn chặt với vai senpai: người đi trước bao người đi sau, và khi kōhai lên làm senpai thì lại bao lứa kế tiếp. Món nợ không trả lại cho người đã cho, mà trả cho người đến sau.
Khác gì sếp?
Senpai không nhất thiết là cấp trên. Hai người có thể cùng chức danh, cùng bàn, nhưng người vào trước vẫn là senpai. Sếp đánh giá bạn. Senpai thì đứng giữa: đủ gần để bạn hỏi câu ngớ ngẩn, đủ lâu năm để biết câu trả lời. Đó chính là giá trị lớn nhất của vai này.
Gốc rễ: từ đâu mà có
Các nhà nghiên cứu xã hội Nhật thường đặt quan hệ senpai – kōhai trong một truyền thống rộng hơn: coi trọng thứ bậc theo trước sau, ảnh hưởng của Nho giáo về quan hệ trên dưới, cách tổ chức gia đình và làng xã. Nhà nhân học Nakane Chie trong cuốn sách nổi tiếng về xã hội Nhật (bản tiếng Anh tên Japanese Society) mô tả xã hội này như một mạng quan hệ theo chiều dọc, trong đó thâm niên ở cùng một nhóm quan trọng hơn kỹ năng nghề. Senpai – kōhai là một trường hợp tiêu biểu cho cách nhìn ấy.
Các nghề thủ công và võ đạo truyền thống cũng có cấu trúc tương tự: người học vào xưởng, vào võ đường, phục vụ người vào trước, rồi dần được dạy. Nhưng cần cẩn thận khi nói "có từ ngàn năm": cách dùng hai từ này như ngày nay gắn nhiều với hệ thống trường học và doanh nghiệp thời hiện đại, đặc biệt là sau khi giáo dục phổ thông và câu lạc bộ trường học lan rộng.
Mặt sáng và mặt tối
Quan hệ này được ca ngợi và bị chỉ trích ngang nhau. Cách tốt nhất để hiểu là đặt hai mặt cạnh nhau.
| Khi vận hành tốt | Khi bị bóp méo |
|---|---|
| Người mới luôn có một người cụ thể để hỏi | Đàn em không dám hỏi vì sợ làm phiền |
| Kiến thức ngầm được truyền đều đặn qua các khoá | Thói xấu cũng được truyền đều đặn qua các khoá |
| Đàn anh có trách nhiệm, bảo vệ đàn em trước cấp trên | Đàn anh dùng vị trí để sai việc riêng |
| Văn hoá "trả ơn cho người sau" giữ nhóm gắn bó | Người giỏi nhưng vào sau bị kìm, ý kiến hay bị gạt |
Một chỉ trích hay gặp nữa là quan hệ này khiến người trẻ ngại góp ý. Trong lĩnh vực an toàn, từ hàng không tới y tế, người ta đã thấy rõ cái giá khi người dưới không dám nói với người trên rằng có gì đó sai. Nhiều tổ chức Nhật ngày nay cố tình đưa vào các buổi họp "không phân trên dưới" để bù lại.
Họ hàng gần ở Hàn Quốc và Việt Nam
Tiếng Hàn có cặp từ gần như song song: sunbae (선배) và hubae (후배), cũng từ gốc Hán "tiên bối – hậu bối". Ở trường đại học và công ty Hàn, sunbae – hubae cũng tính theo năm vào, đi kèm kính ngữ và văn hoá đàn anh mời ăn. Người xem phim Hàn quen cảnh nhân vật gọi nhau "sunbae-nim".
Ở Việt Nam, khái niệm gần nhất là "anh chị khoá trên" ở trường và "người cũ" ở chỗ làm. Ta cũng có câu "ma cũ bắt nạt ma mới" để chỉ mặt tối. Nhưng nhìn chung quan hệ này ở ta lỏng hơn: không có hệ kính ngữ chặt chẽ gắn vào, và tuổi tác thường lấn át thâm niên khi chọn cách xưng hô. Một người lớn tuổi vào công ty sau thường vẫn được gọi "anh", "chị".
Làm một senpai tốt ở bất cứ đâu
Không cần sống ở Nhật mới dùng được bài học này. Ở bất cứ nhóm nào có người đến trước và người đến sau, bạn đều đang là senpai của ai đó. Vài thói quen từ những người đi trước được nhớ lâu:
- Nói luật ngầm thành lời. Đừng chờ người mới tự đoán. "Ở đây, trước khi xin nghỉ thì báo miệng chị Lan trước rồi mới gửi đơn" là một câu cứu người ta khỏi một tuần ngượng ngùng.
- Nhận lỗi thay một lần. Lần sai đầu tiên của người mới, đứng ra nói "để em xem lại cùng bạn ấy". Từ lần sau thì để họ tự chịu, nhưng lần đầu là lúc họ quyết định có tin bạn hay không.
- Bao một bữa, không cần trả lại. Không phải vì tiền, mà vì cử chỉ ấy nói rằng "ở đây có người lo cho em". Nếu muốn đáp lễ, người mới sẽ đáp cho người đến sau họ.
- Đừng giao việc vặt mà không dạy gì. Việc vặt chỉ chính đáng khi nó là cửa vào nghề: ngồi ghi biên bản thì sau buổi họp nên hỏi "em thấy ai nói điều quan trọng nhất?".
- Chừa chỗ để đàn em vượt mình. Senpai tốt nhất là người vui khi kōhai của mình được giao việc lớn hơn.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách nhân học về xã hội Nhật, xem phim truyền hình Nhật về câu lạc bộ trường học hay về đời nhân viên văn phòng, nơi quan hệ này thường là trục chính của câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Senpai là gì trong tiếng Nhật?
Senpai (先輩) nghĩa là người đi trước: người vào trường, vào câu lạc bộ hay vào công ty sớm hơn mình. Âm Hán Việt là "tiên bối". Senpai có trách nhiệm chỉ việc, che chở và thường mời ăn người đến sau.
Kōhai nghĩa là gì?
Kōhai (後輩) là người đi sau, đối lập với senpai. Kōhai dùng thể lịch sự khi nói chuyện với senpai, làm nhiều việc nhỏ và học nghề qua quan sát. Quan hệ tính theo thời điểm gia nhập, không theo tuổi.
Senpai có phải là sếp không?
Không nhất thiết. Hai người có thể cùng chức vụ, nhưng người vào trước vẫn là senpai. Sếp là người đánh giá công việc, còn senpai là người đứng giữa, đủ gần để người mới dám hỏi và đủ lâu năm để trả lời được.
Dōki là gì?
Dōki (同期) là những người vào cùng một đợt: cùng khoá ở trường hoặc cùng năm được tuyển ở công ty. Giữa dōki không có thứ bậc, nên đây thường là nhóm thân và chia sẻ thật nhất với nhau.
Sunbae và senpai khác nhau thế nào?
Sunbae – hubae là cặp từ tiếng Hàn tương đương senpai – kōhai, cũng gốc Hán "tiên bối – hậu bối" và cũng tính theo năm vào. Hai hệ rất giống nhau về tinh thần: đàn anh chỉ dẫn, đàn em kính trọng, đi kèm hệ kính ngữ riêng của mỗi ngôn ngữ.
