Luật sư hướng dẫn tập sự: điều kiện, việc được làm và cách chọn nơi tập

Luật sư hướng dẫn tập sự là luật sư có thâm niên nhận kèm một người vừa học xong khoá đào tạo nghề luật sư, trong thời gian tập sự tại một tổ chức hành nghề trước khi người đó được kiểm tra và cấp chứng chỉ hành nghề. Ở Việt Nam, thời gian tập sự theo Luật Luật sư hiện hành là 12 tháng, và luật đặt điều kiện riêng cho người được phép hướng dẫn. Bài này giải thích ở mức phổ thông vai trò ấy; người đang chuẩn bị tập sự nên đọc văn bản đang có hiệu lực và hỏi Đoàn luật sư nơi mình đăng ký.

Con đường trở thành luật sư ở Việt Nam, nhìn tổng quát

Theo Luật Luật sư năm 2006 (đã sửa đổi, bổ sung năm 2012) và các văn bản hướng dẫn, con đường phổ biến nhất gồm các bước nối tiếp nhau:

1. Bằng cử nhân luật (hoặc thạc sĩ luật).
2. Khoá đào tạo nghề luật sư, phổ biến nhất là tại Học viện Tư pháp, kéo dài khoảng một năm.
3. Đăng ký tập sự với Đoàn luật sư, tập sự tại một tổ chức hành nghề luật sư dưới sự hướng dẫn của một luật sư cụ thể.
4. Kiểm tra kết quả tập sự do Liên đoàn Luật sư Việt Nam tổ chức.
5. Đề nghị cấp chứng chỉ hành nghề do Bộ Tư pháp cấp, rồi gia nhập một Đoàn luật sư để được hành nghề.

Luật có quy định một số trường hợp được miễn đào tạo nghề hoặc miễn, giảm thời gian tập sự (thường là người đã từng làm thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên hoặc một số chức danh pháp luật khác trong thời gian nhất định). Chi tiết điều kiện miễn giảm đã có thay đổi theo thời gian, nên cần tra bản luật và thông tư hướng dẫn mới nhất.

Ai được làm luật sư hướng dẫn

Luật không để bất kỳ luật sư nào cũng được nhận người tập sự. Theo quy định thường được trích dẫn, luật sư hướng dẫn phải có ít nhất ba năm kinh nghiệm hành nghề luật sư, và cùng một lúc không hướng dẫn quá ba người tập sự. Luật sư đang bị xử lý kỷ luật thường không được nhận hướng dẫn. Tổ chức hành nghề luật sư nhận người tập sự có trách nhiệm phân công luật sư hướng dẫn và báo cho Đoàn luật sư.

Giới hạn ba người không phải chi tiết hành chính khô khan. Nó thể hiện một nhận thức đúng về kèm cặp: một người kèm quá nhiều người cùng lúc thì không còn kèm ai thật sự.

Người tập sự được làm gì, không được làm gì

Đây là phần nhiều người mới hay nhầm. Người tập sự hành nghề luật sư chưa phải là luật sư. Họ làm việc dưới danh nghĩa và trách nhiệm của luật sư hướng dẫn. Có thể hình dung ranh giới như sau, ở mức phổ thông:

Ranh giới chính xác của từng việc (chẳng hạn được gặp người bị tạm giữ, bị can hay không, trong điều kiện nào) do luật và thông tư hướng dẫn quy định, và có thể thay đổi. Người tập sự nên hỏi thẳng luật sư hướng dẫn trước mỗi việc mới.

Luật sư hướng dẫn thật sự dạy những gì

Trường lớp đã dạy luật. Tập sự dạy nghề. Những thứ người tập sự học được từ một luật sư hướng dẫn tận tâm thường không có trong giáo trình:

• Đọc hồ sơ. Một hồ sơ vụ án hay vụ tranh chấp có thể dày hàng trăm trang. Luật sư lâu năm biết nhìn vào đâu trước, chỗ nào hay có mâu thuẫn, giấy tờ nào thường thiếu.
• Nghe khách hàng. Khách hiếm khi kể đúng trình tự, thường giấu chi tiết bất lợi. Ngồi cạnh một luật sư giỏi trong buổi tiếp khách là bài học về cách đặt câu hỏi.
• Viết. Bản luận cứ, đơn khởi kiện, thư tư vấn đều có giọng văn riêng. Người tập sự học qua việc viết nháp rồi bị sửa đỏ nhiều lần.
• Đạo đức nghề. Bộ Quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp luật sư nêu nguyên tắc, nhưng cách giữ bí mật khách hàng, cách từ chối vụ việc có xung đột lợi ích, cách cư xử với đồng nghiệp bên kia thì học qua quan sát thực tế.
• Ở toà. Người tập sự được ngồi dự phiên toà, thấy luật sư hướng dẫn chuẩn bị, phản ứng khi tình huống đổi hướng, giữ bình tĩnh trước câu hỏi bất ngờ.

Ở các nước khác: pupillage và "đọc luật"

Gần như mọi hệ thống pháp luật đều có một giai đoạn học việc dưới tay người đi trước, dù tên gọi khác nhau.

Ở Anh và xứ Wales, người muốn trở thành barrister (luật sư tranh tụng) phải qua giai đoạn pupillage, thường kéo dài khoảng một năm, làm việc dưới sự giám sát của một barrister có kinh nghiệm gọi là pupil supervisor. Người tập sự được gọi là pupil, nghĩa là "học trò". Ở nhiều nước khác, người học luật cũng phải qua thời gian làm việc có giám sát tại văn phòng luật trước khi được hành nghề độc lập.

Nước Mỹ có một truyền thống đáng chú ý: "đọc luật" (reading the law). Trước khi trường luật phổ biến, người ta học nghề bằng cách làm việc và đọc sách trong văn phòng một luật sư, rồi thi vào nghề. Abraham Lincoln là ví dụ nổi tiếng của người tự học luật theo hướng này. Ngày nay chỉ còn vài bang của Mỹ cho phép con đường ấy, như California, Vermont, Virginia và Washington, và số người theo đuổi rất ít.

Chọn nơi tập sự: những câu nên hỏi

Với người tập sự, chọn được người hướng dẫn tốt có khi quan trọng hơn chọn văn phòng lớn. Một số câu hỏi đáng đặt ra trước khi nhận lời:

• Luật sư hướng dẫn đang kèm bao nhiêu người? Họ có thời gian thật cho mình không?
• Văn phòng làm mảng nào: hình sự, dân sự, doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ? Có hợp với hướng mình muốn theo không?
• Mình có được dự phiên toà, gặp khách hàng, hay chỉ ngồi soạn văn bản?
• Có được trả phụ cấp không? Thoả thuận rõ từ đầu để tránh hiểu lầm.
• Những người tập sự khoá trước ở đây giờ ra sao? Đây thường là câu trả lời thật nhất.

Bài học từ vai người hướng dẫn

Nhìn từ phía người hướng dẫn, đây là một vai khó: họ chịu trách nhiệm cho việc làm của người khác, mất thời gian sửa bài mà không tính được thù lao, và đôi khi phải nói những lời khó nghe. Nhưng nghề luật, như nhiều nghề khác, sống được qua các thế hệ chính vì những người chịu bỏ công kèm người đi sau.

Ở đời thường, ai từng phải dạy người mới làm một việc có hậu quả thật (ký hợp đồng, xử lý khiếu nại, làm việc với cơ quan nhà nước) đều có thể học từ cách làm của luật sư hướng dẫn: giao việc từ nhỏ đến lớn, luôn đọc lại trước khi gửi đi, và nói rõ ranh giới "việc này em chưa được tự làm".