Lòng tốt có lây lan trong một nhóm, nhưng không vô điều kiện. Nghiên cứu của James Fowler và Nicholas Christakis năm 2010 cho thấy hành vi hợp tác của một người có thể lan sang người khác, rồi lan tiếp tới những người chưa từng gặp người khởi đầu. Nhưng một nghiên cứu khác năm 2014 lại cho thấy sự ích kỷ còn lây mạnh hơn sự hào phóng. Với người hỗ trợ trong đội, điều này có nghĩa là mỗi hành động nhỏ đều góp phần đặt chuẩn cho cả nhóm, theo cả hai chiều.
Thí nghiệm góp quỹ chung và chuỗi hợp tác
Các nhà kinh tế học hành vi từ lâu dùng một kiểu thí nghiệm gọi là "góp quỹ chung" (public goods). Mỗi người trong nhóm nhỏ được phát một số tiền và tự quyết định góp bao nhiêu vào quỹ chung. Quỹ chung được nhân lên rồi chia đều cho mọi người, bất kể ai góp nhiều hay ít. Nếu ai cũng góp, cả nhóm cùng lợi. Nhưng mỗi cá nhân lại có lợi nhất khi không góp mà vẫn hưởng phần của người khác.
Năm 2010, Fowler, khi đó ở Đại học California San Diego, và Christakis, khi đó ở Đại học Harvard, phân tích lại dữ liệu của một thí nghiệm như vậy do Ernst Fehr và Simon Gächter thực hiện. Điểm đặc biệt: sau mỗi vòng, người tham gia được xáo trộn sang nhóm mới, không gặp lại cùng người. Nhờ đó có thể lần theo xem hành vi của một người ảnh hưởng thế nào tới những nhóm sau.
Kết quả công bố trên tạp chí PNAS: khi một người góp nhiều, những người cùng nhóm với họ có xu hướng góp nhiều hơn ở vòng sau, khi đã sang nhóm khác. Và những người cùng nhóm với các "người được ảnh hưởng" ấy cũng góp nhiều hơn. Ảnh hưởng lan được tới khoảng ba bước. Các tác giả gọi đây là chuỗi lan truyền của hành vi hợp tác.
Nhưng ích kỷ lây mạnh hơn
Năm 2014, Kurt Gray, Adrian Ward và Michael Norton công bố trên Journal of Experimental Psychology: General một loạt thí nghiệm về "trả tiếp" (paying it forward). Người tham gia nhận một khoản chia từ người đi trước, rồi tự chia cho một người tiếp theo mà họ không quen.
Ba tình huống được so sánh: người đi trước chia hào phóng, chia đều, hoặc chia tham lam. Kết quả: người bị đối xử tham lam có xu hướng tham lam lại với người tiếp theo. Người được chia đều thì chia đều. Nhưng người được chia hào phóng lại không hào phóng hơn hẳn so với người được chia đều. Nói gọn, sự tham lam được trả tiếp mạnh hơn sự hào phóng.
Các tác giả giải thích một phần bằng cảm xúc: bị đối xử tệ gây cảm giác tiêu cực mạnh, và cảm giác đó tìm đường thoát ra người tiếp theo. Bài học cho người làm đội rất rõ: một hành vi ích kỷ có thể làm hỏng nhiều hơn một hành vi tốt có thể làm lành.
Cảm xúc "nâng cao tâm hồn"
Có một cơ chế khác giúp lòng tốt lan ra. Nhà tâm lý học Jonathan Haidt đặt tên cho cảm xúc người ta trải qua khi chứng kiến ai đó làm việc tốt đẹp là elevation, tạm dịch "cảm giác được nâng lên". Đó là cảm giác ấm lên trong ngực, đôi khi nghèn nghẹn, kèm mong muốn chính mình cũng trở nên tốt hơn.
Năm 2010, Simone Schnall, Jean Roper và Daniel Fessler đăng trên tạp chí Psychological Science một thí nghiệm: người tham gia xem một đoạn phim về hành động tử tế, hoặc một đoạn phim trung tính hay vui nhộn. Sau đó họ được nhờ giúp một việc nhàm chán. Người vừa trải qua cảm giác "được nâng lên" có xu hướng nhận giúp và giúp lâu hơn.
Điều này gợi ý rằng lòng tốt lan ra không chỉ vì người ta bắt chước, mà còn vì chứng kiến việc tốt làm thay đổi cảm xúc, rồi cảm xúc thôi thúc hành động.
Lây lan trong một đội: cơ chế nào đang làm việc
| Cơ chế | Diễn ra thế nào | Ví dụ trong đội |
|---|---|---|
| Bắt chước chuẩn mực | Người ta nhìn xem "ở đây người ta làm gì" rồi làm theo | Thấy mọi người dọn bàn sau họp, người mới cũng dọn |
| Trả tiếp | Được giúp thì giúp lại người khác, không nhất thiết là người đã giúp mình | Được kèm khi mới vào, năm sau tự nguyện kèm người mới |
| Cảm xúc được nâng lên | Chứng kiến việc tốt khơi dậy mong muốn làm điều tốt | Thấy đồng đội gánh ca cho người ốm, mình cũng muốn góp tay |
| Trả đũa lan rộng | Bị đối xử tệ thì đối xử tệ với người tiếp theo | Bị cướp công một lần, lần sau giấu bớt thông tin với cả nhóm |
Hai nhà nghiên cứu Martin Nowak và Sébastien Roch năm 2007 còn đưa ra mô hình toán học về "có qua có lại ngược dòng" (upstream reciprocity), tức giúp người khác sau khi được người khác giúp. Mô hình gợi ý rằng kiểu hành vi này khó tự đứng vững nếu chỉ có một mình, nhưng có thể phát triển khi đi kèm những cơ chế khác như quan hệ lâu dài và danh tiếng. Trong đời thực, một đội gắn bó lâu là môi trường tốt cho nó.
Đừng thổi phồng
Các nghiên cứu nói trên có giới hạn. Phần lớn được làm trong phòng thí nghiệm, với số tiền nhỏ và người lạ. Hiệu ứng có thật nhưng thường không lớn. Các phân tích mạng lưới xã hội quan sát trong đời thực, như các nghiên cứu khác của Christakis và Fowler, từng bị phê bình về phương pháp, vì khó tách được giữa "lây lan" và chuyện những người giống nhau vốn hay chơi với nhau.
Vì vậy, nên đọc những phát hiện này như lời gợi ý có cơ sở: hành vi của mình có ảnh hưởng tới người khác, theo cả chiều tốt lẫn chiều xấu. Không nên đọc thành lời hứa rằng một việc tốt sẽ đổi được cả thế giới.
Góc nhìn hôm nay: làm người khởi đầu chuỗi tốt
Người yểm trợ trong đội thường là người đặt chuẩn mà không cần nói ra. Vài cách để chuỗi lan theo chiều tốt:
- Làm việc tốt ở nơi người khác thấy được, không phải để khoe mà để chuẩn mực có chỗ bám. Một người dọn bàn sau họp mỗi tuần sẽ dạy người mới nhanh hơn mọi bản nội quy.
- Chặn chuỗi xấu sớm. Khi ai đó vừa bị đối xử không công bằng, hỏi thăm họ ngay. Một lời công nhận kịp thời có thể ngăn họ trả đũa sang người khác.
- Kể chuyện tốt trong đội. Nhắc tên người đã giúp trong buổi họp tuần giúp cả nhóm cùng trải qua cảm giác "được nâng lên".
- Kèm người mới như mình từng được kèm. Đây là cách trả tiếp đơn giản và bền nhất.
- Đừng gánh hết. Một chuỗi tốt cần nhiều mắt xích. Nếu chỉ một người làm, đó không còn là văn hoá mà là gánh nặng.
Để đọc tiếp, cuốn Connected (2009) của Christakis và Fowler trình bày ý tưởng về mạng lưới xã hội cho người đọc phổ thông, nên đọc kèm các bài phê bình phương pháp để có cái nhìn cân bằng.
Câu hỏi thường gặp
Lòng tốt có lây lan không?
Có, ở mức độ nhất định. Nghiên cứu của Fowler và Christakis năm 2010 cho thấy hành vi hợp tác của một người có thể lan sang người khác và lan tiếp tới khoảng ba bước. Tuy vậy, hiệu ứng thường không lớn và phụ thuộc hoàn cảnh.
Vì sao sự ích kỷ lây nhanh hơn lòng tốt?
Nghiên cứu của Gray, Ward và Norton năm 2014 cho thấy người bị đối xử tham lam có xu hướng tham lam lại với người tiếp theo, còn người được đối xử hào phóng thì không hào phóng hơn hẳn so với người được chia đều. Một phần nguyên nhân là cảm xúc tiêu cực mạnh hơn và dễ được trút sang người khác.
Pay it forward nghĩa là gì?
Pay it forward là trả tiếp: khi được ai đó giúp, mình giúp một người khác thay vì trả lại cho chính người đã giúp. Trong tâm lý học, kiểu hành vi này còn được gọi là có qua có lại ngược dòng.
Elevation trong tâm lý học là gì?
Elevation là cảm xúc khi chứng kiến người khác làm việc tốt đẹp, thường đi kèm cảm giác ấm áp và mong muốn chính mình cũng tốt hơn. Jonathan Haidt là người đặt tên và nghiên cứu cảm xúc này.
Làm sao lan toả tinh thần giúp đỡ trong nhóm?
Làm việc tốt ở nơi người khác thấy được, ghi nhận công khai người đã giúp, hỏi thăm sớm người vừa bị đối xử không công bằng và kèm người mới như mình từng được kèm. Quan trọng là để nhiều người cùng tham gia, không để một người gánh hết.
