Việc không được tính công là những việc có ích cho nhóm nhưng ít giúp người làm được ghi nhận hay thăng tiến: ghi biên bản họp, sắp lịch, tổ chức sinh nhật, kèm người mới, ngồi hội đồng phụ. Các nhà kinh tế học Linda Babcock, Maria Recalde, Lise Vesterlund và Laurie Weingart gọi đây là "việc ít khả năng thăng tiến" (non-promotable tasks). Nghiên cứu của họ cho thấy những việc này không chia đều: một số người được nhờ nhiều hơn, và cũng khó từ chối hơn.
Thế nào là việc không được tính công
Một cách nhận ra đơn giản: nếu cuối năm bạn kể việc đó trong buổi đánh giá, người nghe có gật gù rồi chuyển sang chủ đề khác không? Nếu có, đó thường là việc không được tính công.
Các tác giả nói trên mô tả loại việc này bằng vài đặc điểm: có ích cho tổ chức, nhưng ít người nhìn thấy, ít đòi hỏi kỹ năng chuyên môn hiếm, và ít liên quan tới chỉ tiêu chính mà người ta được chấm. Ở trường đại học, đó là ngồi hội đồng nội bộ thay vì viết bài báo. Ở công ty, đó là soạn tài liệu hướng dẫn thay vì chốt hợp đồng. Trong đội thể thao phong trào, đó là đặt sân, thu quỹ, giặt áo.
Cần nói rõ: "không được tính công" không có nghĩa là "không quan trọng". Thiếu người ghi biên bản thì cuộc họp thành vô ích. Thiếu người kèm người mới thì người mới nghỉ việc sau ba tháng. Vấn đề không nằm ở bản thân công việc mà ở chỗ hệ thống ghi nhận bỏ sót nó.
Ví dụ thường gặp
| Môi trường | Việc hay bị bỏ sót công | Việc thường được tính công |
|---|---|---|
| Văn phòng | Ghi biên bản, đặt phòng họp, lo liên hoan, sửa tài liệu chung | Dẫn dự án lớn, chốt khách hàng, thuyết trình với lãnh đạo |
| Trường học | Ngồi hội đồng phụ, hỗ trợ sinh viên ngoài giờ, làm hồ sơ kiểm định | Công bố nghiên cứu, xin được kinh phí đề tài |
| Đội nhóm phong trào | Đặt sân, thu quỹ, nhắc lịch, mang nước | Ghi bàn, làm đội trưởng, đại diện đội nhận giải |
| Nhóm kỹ thuật | Duyệt mã cho người khác, viết hướng dẫn, trả lời câu hỏi nội bộ | Làm tính năng mới có tên mình gắn vào |
Nghiên cứu của Babcock và cộng sự
Năm 2017, bốn nhà nghiên cứu nói trên công bố trên tạp chí American Economic Review một loạt thí nghiệm. Ý tưởng chính được dựng rất gọn: trong phòng thí nghiệm, những người tham gia được xếp vào nhóm ba người. Mỗi vòng cần đúng một người tình nguyện làm một việc có lợi cho cả nhóm nhưng thiệt cho người làm hơn so với hai người còn lại. Nếu không ai nhận, cả ba đều thiệt.
Kết quả: trong các nhóm có cả nam và nữ, phụ nữ tình nguyện nhiều hơn. Điều đáng chú ý là khi xếp nhóm toàn nữ hoặc toàn nam, khác biệt này không còn rõ. Điều đó gợi ý nguyên nhân không nằm ở chỗ phụ nữ "bẩm sinh thích giúp", mà ở kỳ vọng chung: trong nhóm hỗn hợp, ai cũng ngầm đoán phụ nữ sẽ nhận, và chính người được đoán cũng biết điều đó.
Ở một thí nghiệm khác, khi có người đứng ra "nhờ", người nhờ có xu hướng nhờ phụ nữ nhiều hơn, và phụ nữ cũng dễ nhận lời hơn. Nhóm tác giả còn đối chiếu với dữ liệu ngoài phòng thí nghiệm, ở môi trường làm việc thật, và thấy cùng một khuynh hướng.
Năm 2022, chính bốn tác giả viết cuốn The No Club, kể việc họ lập một nhóm nhỏ để giúp nhau tập từ chối, rồi đưa nghiên cứu thành lời khuyên thực tế cho cả người làm lẫn người quản lý.
Cùng một việc tốt, hai kết quả khác nhau
Một nghiên cứu sớm hơn bổ sung thêm một lớp. Năm 2005, Madeline Heilman và Julie Chen đăng trên Journal of Applied Psychology loạt thí nghiệm cho người tham gia đọc hồ sơ nhân viên rồi chấm điểm. Khi nhân viên nam có giúp đồng nghiệp, anh ta được chấm cao hơn. Khi nhân viên nữ làm đúng việc đó, cô gần như không được cộng thêm. Còn khi không giúp, nhân viên nữ bị trừ điểm nhiều hơn nam.
Tức là việc hỗ trợ bị coi là "nghĩa vụ" với người này nhưng là "điểm cộng" với người kia. Năm 2015, Sheryl Sandberg và Adam Grant viết bài trên New York Times gọi hiện tượng này là "việc nhà ở văn phòng" (office housework), làm cụm từ ấy phổ biến rộng.
Không chỉ giới tính. Nhân viên mới, người trẻ, người ít quyền, người được mô tả là "dễ tính" cũng thường bị dồn những việc này. Điểm chung là họ khó từ chối hơn.
Vì sao việc không chia đều
- Người nhờ chọn đường dễ: ai đã từng nhận lời thì dễ được nhờ tiếp, vì nhờ người đó ít tốn công thuyết phục.
- Kỳ vọng ngầm: cả nhóm đều đoán ai "hay làm việc này", và chờ người đó.
- Cái giá của từ chối không đều: có người từ chối thì bị coi là bận, có người từ chối thì bị coi là khó chịu.
- Sự im lặng: trong cuộc họp, khi hỏi "ai nhận việc này", vài giây im lặng đủ làm người dễ áy náy nhất lên tiếng.
Cách chia lại cho công bằng
Lời khuyên hay nhất của nhóm Babcock không nhằm vào người làm, mà nhằm vào cách tổ chức. Đổi cách giao việc hiệu quả hơn nhiều so với bảo từng người "hãy biết nói không".
Với người phụ trách nhóm
- Bỏ câu hỏi "ai tình nguyện". Thay bằng luân phiên theo danh sách, hoặc bốc thăm.
- Lập bảng các việc không tên và ghi ai đã làm gì trong quý. Chỉ cần nhìn bảng là thấy chỗ lệch.
- Tính các việc ấy vào đánh giá, dù chỉ một phần. Việc được tính thì sẽ có người tranh nhau làm.
- Giao việc theo thứ tự ngược: người đã làm nhiều tháng trước thì tháng này được miễn.
Với người hay được nhờ
- Trước khi trả lời, hỏi lại: việc này cần bao nhiêu giờ, tới bao giờ, có ai làm cùng không.
- Khi nhận, đề nghị đổi: "Em nhận phần này, vậy phần kia nhờ anh chị chuyển cho người khác."
- Chọn giữ những việc vừa có ích cho nhóm vừa giúp mình học được điều mới, bỏ bớt những việc chỉ tốn giờ.
- Ghi lại những gì mình đã làm, để khi đánh giá có thứ để chỉ vào.
Góc nhìn hôm nay: người hỗ trợ cũng cần được nhìn thấy
Danh mục này viết về những người yểm trợ. Nhưng yểm trợ không có nghĩa là chịu mọi phần việc không ai muốn làm. Một đội tử tế là đội mà phần việc phía sau được chia đều, và người đứng sau cũng có cơ hội đứng trước khi muốn.
Thử một bài tập nhỏ trong tuần này: liệt kê mười việc không tên trong nhóm của bạn, rồi viết tên người đang làm bên cạnh. Nếu một hai cái tên lặp lại quá nhiều lần, đó là chỗ cần nói chuyện. Nếu người lặp lại nhiều nhất là chính bạn và bạn đã thấy mệt mỏi kéo dài, hãy nói với người phụ trách, và nếu cảm giác ấy nặng tới mức ảnh hưởng giấc ngủ hay tâm trạng, tìm gặp chuyên gia tư vấn là điều nên làm.
Muốn đọc tiếp, cuốn The No Club (2022) là sách phổ thông dễ đọc nhất về chủ đề này, có cả bảng tự đánh giá và gợi ý cho người quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Non-promotable tasks là gì?
Đó là những việc có ích cho tổ chức nhưng ít giúp người làm được ghi nhận hay thăng tiến, như ghi biên bản, tổ chức sự kiện nội bộ, kèm người mới hay ngồi hội đồng phụ. Khái niệm được Linda Babcock và cộng sự phổ biến qua nghiên cứu năm 2017 và cuốn sách The No Club năm 2022.
Office housework nghĩa là gì?
Office housework, tạm dịch "việc nhà ở văn phòng", là cách gọi những việc hỗ trợ ít được ghi công như pha cà phê, sắp lịch, ghi chép. Cụm từ phổ biến sau bài viết của Sheryl Sandberg và Adam Grant trên New York Times năm 2015.
Vì sao phụ nữ hay nhận việc không được tính công?
Nghiên cứu của Babcock và cộng sự cho thấy nguyên nhân chính là kỳ vọng chung: trong nhóm hỗn hợp, mọi người ngầm đoán phụ nữ sẽ nhận, và phụ nữ cũng được nhờ nhiều hơn. Khi nhóm chỉ có một giới, khác biệt gần như không còn.
Làm sao chia việc không tên cho công bằng trong nhóm?
Cách hiệu quả nhất là bỏ kiểu hỏi "ai tình nguyện" và thay bằng luân phiên hoặc bốc thăm. Lập bảng theo dõi ai đã làm gì và tính một phần những việc này vào đánh giá cũng giúp phần việc được chia đều hơn.
Từ chối việc không được tính công có bị coi là thiếu tinh thần đồng đội không?
Không nhất thiết, nếu từ chối có lý do và đề xuất cách khác, như luân phiên hay đổi việc. Một đội lành mạnh là đội chia đều việc phía sau, chứ không phải đội mà một vài người gánh hết.
