Followership, tạm dịch "nghệ thuật làm người đi theo", là cách nhìn coi vai thành viên trong đội cũng là một kỹ năng cần học, không chỉ là phần còn lại sau khi đã chọn xong người lãnh đạo. Người mở đường cho hướng này là Robert Kelley, giáo sư Đại học Carnegie Mellon, với bài "In Praise of Followers" trên Harvard Business Review năm 1988. Theo Kelley, người đi theo giỏi là người vừa tích cực làm việc vừa giữ được tư duy độc lập, dám nói khi thấy sai.
Vì sao phải bàn về người đi theo
Sách về lãnh đạo nhiều tới mức không đếm xuể. Sách về cách làm thành viên tốt thì hiếm hơn nhiều. Trong khi đó, phần lớn thời gian của phần lớn con người là ở vai đi theo: nhân viên trong phòng, cầu thủ trong đội, thành viên trong nhóm tình nguyện, con trong nhà. Ngay cả người lãnh đạo cũng có cấp trên, hội đồng hay khách hàng mà họ phải theo.
Kelley cho rằng thành công của một tổ chức phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của những người đi theo, nhưng người ta hầu như không được dạy cách làm vai này cho tốt. Chữ "follower" lại mang nghĩa thụ động, gần với "người phục tùng", nên ít ai muốn nhận. Bài viết năm 1988 của ông nhằm đổi cách nhìn đó.
Hai trục và năm kiểu người theo
Kelley xếp người đi theo trên hai trục:
- Tư duy: độc lập, có phán đoán riêng, dám phản biện; hay phụ thuộc, chờ người khác nghĩ thay.
- Tham gia: chủ động, nhận việc, đóng góp; hay thụ động, chỉ làm khi được bảo.
Ghép hai trục lại, ông mô tả năm kiểu người theo. Tên gọi có thay đổi chút ít giữa bài viết năm 1988 và cuốn The Power of Followership năm 1992, nhưng nội dung cơ bản như sau.
| Kiểu | Tư duy | Tham gia | Biểu hiện thường gặp |
|---|---|---|---|
| Người theo mẫu mực (exemplary) | Độc lập | Chủ động | Làm tốt việc, tự đề xuất, nói thẳng khi thấy sai nhưng vẫn cùng đội làm tới cùng |
| Người theo xa cách (alienated) | Độc lập | Thụ động | Có nhận xét sắc nhưng chủ yếu để chê, ít bắt tay làm; thường từng thất vọng với tổ chức |
| Người theo chiều lòng (conformist) | Phụ thuộc | Chủ động | Nhiệt tình, nhận việc nhanh, nhưng hiếm khi phản biện; dễ thành "người dạ vâng" |
| Người theo thụ động (passive) | Phụ thuộc | Thụ động | Chờ chỉ việc từng bước, không nhận thêm, không góp ý |
| Người theo thực dụng (pragmatist) | Ở giữa | Ở giữa | Quan sát chiều gió, làm vừa đủ, tránh rủi ro cho bản thân |
Điều quan trọng là đây không phải nhãn dán cố định cho một con người. Cùng một người có thể là người theo mẫu mực ở đội bóng cuối tuần và người theo thực dụng ở công ty, tuỳ vào việc họ tin tổ chức đó đến đâu. Kelley nhấn mạnh người ta có thể học để chuyển dần sang kiểu mẫu mực.
Người đi theo mẫu mực làm gì
Theo Kelley, người theo tốt có vài phẩm chất chung. Diễn đạt lại một cách gọn:
- Tự quản được: không cần người khác nhắc từng bước, tự biết việc nào ưu tiên.
- Gắn bó với mục tiêu, không chỉ với người: họ theo vì tin điều đội đang làm, chứ không chỉ vì quý người dẫn dắt. Nhờ vậy, khi người dẫn dắt sai, họ vẫn đứng về phía mục tiêu.
- Không ngừng nâng tay nghề: đóng góp được nhiều hơn vì giỏi hơn, chứ không chỉ vì chịu khó hơn.
- Can đảm và trung thực: dám nói điều người dẫn dắt không muốn nghe, nhưng nói đúng lúc, đúng cách, kèm phương án.
Đây là chỗ followership gặp chủ đề của danh mục này. Người yểm trợ giỏi không phải là người chỉ làm theo. Họ là người giúp cả đội, kể cả người dẫn đầu, tránh được những bước sai.
Những người tiếp nối Kelley
Ira Chaleff và "người theo can đảm"
Năm 1995, Ira Chaleff, người làm tư vấn lâu năm cho các văn phòng nghị sĩ Mỹ, viết cuốn The Courageous Follower. Ông tập trung vào câu hỏi: người đi theo nên làm gì khi người dẫn dắt đi sai? Câu trả lời của ông xoay quanh lòng can đảm: can đảm nhận trách nhiệm, can đảm phục vụ, can đảm góp ý thẳng, can đảm cùng thay đổi, và đến cùng, can đảm từ chối làm điều sai trái. Chaleff cho rằng người đi theo không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm lên tiếng.
Barbara Kellerman và mức độ dấn thân
Năm 2008, Barbara Kellerman ở Đại học Harvard viết cuốn Followership, chia người đi theo theo mức độ dấn thân: từ người đứng ngoài hoàn toàn, người đứng xem, người tham gia, người hoạt động tích cực, cho tới người hết lòng sẵn sàng hy sinh vì mục tiêu. Bà lưu ý dấn thân nhiều chưa chắc là tốt, vì nó có thể dùng cho cả mục tiêu đúng lẫn sai.
Hướng nghiên cứu hiện nay
Từ thập niên 2010, giới tâm lý học tổ chức bắt đầu nghiên cứu followership một cách hệ thống hơn, xem lãnh đạo như một quá trình hai chiều được người dẫn dắt và người đi theo cùng tạo nên. Mảng này còn khá mới, nhiều khái niệm đang được đo đạc và tranh luận.
Bẫy của người đi theo nhiệt tình
Trong năm kiểu của Kelley, kiểu "chiều lòng" dễ bị nhầm là kiểu tốt nhất. Họ chăm chỉ, vui vẻ, không bao giờ cãi. Người dẫn dắt nào cũng thích có họ trong đội. Nhưng một đội toàn người chiều lòng sẽ không ai phát hiện sai lầm cho tới khi đã muộn.
Ngược lại, người theo xa cách thường bị coi là "khó chịu", trong khi họ có thể đang nhìn thấy đúng vấn đề. Họ thường từng nhiệt tình, từng góp ý mà không được nghe, rồi rút lui. Người dẫn dắt khôn ngoan sẽ tìm cách kéo họ trở lại, vì phần tư duy độc lập của họ rất quý.
Góc nhìn hôm nay: tập làm người theo giỏi
Followership không chỉ dành cho nơi làm việc. Trong một chuyến đi nhóm, một đội bóng phong trào, một ban tổ chức đám cưới, bạn đều có thể thử những điều sau:
- Hiểu mục tiêu trước khi làm: hỏi "mình làm việc này để đạt điều gì". Biết mục tiêu thì mới biết khi nào cần góp ý.
- Góp ý kèm phương án: thay vì "cách này không được", thử "cách này có rủi ro X, mình thử cách Y được không".
- Góp ý riêng, ủng hộ công khai: những bất đồng lớn nên nói riêng với người dẫn dắt trước. Khi đội đã chốt, cùng làm hết sức.
- Biết lúc nào phải dừng: nếu được yêu cầu làm điều trái đạo đức hay nguy hiểm, người theo giỏi không làm, dù ai yêu cầu.
Nếu bạn đang dẫn dắt, hãy tự hỏi: trong nhóm có ai dám nói "em nghĩ anh chị sai" không? Nếu không có ai, vấn đề có thể nằm ở chính cách mình phản ứng với góp ý. Để đọc tiếp, bài "In Praise of Followers" (1988) khá ngắn, còn cuốn The Courageous Follower của Chaleff có nhiều tình huống cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Followership là gì?
Followership là khả năng làm thành viên tốt trong một đội: chủ động đóng góp, có tư duy độc lập và dám góp ý khi cần. Khái niệm được Robert Kelley phổ biến qua bài "In Praise of Followers" trên Harvard Business Review năm 1988.
Năm kiểu người theo của Robert Kelley là gì?
Gồm người theo mẫu mực, người theo xa cách, người theo chiều lòng, người theo thụ động và người theo thực dụng. Chúng được xếp theo hai trục: tư duy độc lập hay phụ thuộc, và tham gia chủ động hay thụ động.
Người đi theo giỏi có khác người "dạ vâng" không?
Khác hẳn. Người dạ vâng làm mọi việc được giao mà không phản biện. Người đi theo giỏi vừa chăm chỉ vừa có phán đoán riêng, dám góp ý khi thấy sai và đề xuất cách tốt hơn.
The Courageous Follower nói về gì?
Đây là cuốn sách năm 1995 của Ira Chaleff, bàn về việc người đi theo nên làm gì khi người dẫn dắt mắc sai lầm. Ông cho rằng người đi theo có trách nhiệm lên tiếng, góp ý thẳng và từ chối tham gia điều sai trái.
Làm sao để trở thành người đi theo tốt?
Hiểu rõ mục tiêu chung, nâng tay nghề, góp ý kèm phương án, góp ý riêng nhưng ủng hộ công khai khi đội đã quyết, và không làm điều trái đạo đức dù ai yêu cầu.
