Truyện cần người đồng hành vì nhân vật chính đứng một mình thì không có ai để nói chuyện, không có ai để so sánh, và người đọc không có chỗ nào để đứng. Người bạn đồng hành vừa là người chứng kiến, vừa là tấm gương soi, vừa là người giúp sức và nhiều khi là lương tâm của người hùng. Từ sử thi Gin-ga-mét hơn ba nghìn năm trước tới Sancho Panza, bác sĩ Watson hay Samwise, gần như mọi câu chuyện lớn đều có một "người đứng cạnh".
Người đồng hành có từ những câu chuyện cổ nhất
Một trong những tác phẩm văn chương sớm nhất còn giữ được, sử thi Gin-ga-mét của vùng Lưỡng Hà (theo cách phiên âm quen dùng trong sách giáo khoa Việt Nam), dựng cả câu chuyện quanh một tình bạn. Vua Gin-ga-mét của thành Uruk kiêu căng, đè nén dân chúng; các thần tạo ra Enkidu, một người hoang dã ngang sức, để làm đối trọng. Hai người đánh nhau rồi thành bạn, cùng đi diệt quái vật canh rừng tuyết tùng. Khi Enkidu chết, Gin-ga-mét đau đớn tới mức bỏ đi tìm cách sống bất tử. Nói cách khác, cái chết của người đồng hành là động cơ cho nửa sau của sử thi.
Trong Iliad của Homer, Patroclus là bạn thân của Achilles. Achilles giận dỗi bỏ trận; Patroclus mượn áo giáp của bạn ra trận thay và tử trận. Chỉ khi ấy Achilles mới quay lại. Hai sử thi cổ ở hai nền văn minh khác nhau cùng dùng một cách kể: người đứng cạnh cho thấy người hùng có thể mất gì.
Sân khấu cổ điển Pháp thế kỷ 17 còn có hẳn một vai quy ước gọi là confident, người được tâm sự. Trong vở Phèdre của Racine, bà vú Œnone là người duy nhất Phèdre thú thật mối tình cấm. Không có người nghe ấy, nhân vật chính phải độc thoại suốt vở. Văn học Việt Nam cũng có những người đứng cạnh đáng nhớ, như cậu bé Tiểu Đồng dắt Lục Vân Tiên lúc mù loà trong truyện thơ của Nguyễn Đình Chiểu.
Bảy việc người đồng hành làm cho câu chuyện
Không phải người đồng hành nào cũng làm đủ bảy việc dưới đây, nhưng các nhân vật đáng nhớ thường gánh ít nhất ba bốn việc cùng lúc.
| Vai trò | Làm gì cho truyện | Ví dụ quen |
|---|---|---|
| Người kể chuyện chứng kiến | Cho người đọc thấy mà không cho biết hết, giữ được bất ngờ | Watson, Hastings, Nick Carraway trong Gatsby vĩ đại |
| Người hỏi thay người đọc | Tạo cớ để nhân vật chính giải thích | Watson hỏi Holmes "sao anh biết?" |
| Đối trọng (foil) | Làm nổi tính cách nhân vật chính bằng tương phản | Sancho thực tế cạnh Don Quixote mơ mộng |
| Người được tâm sự | Cho nhân vật nói ra suy nghĩ mà không phải độc thoại | Horatio với Hamlet, Œnone với Phèdre |
| Người giúp sức | Giải những việc người hùng không làm được một mình | Samwise cõng Frodo, Passepartout cứu Aouda |
| Tiếng cười | Giảm căng thẳng, cho người đọc thở | Trư Bát Giới trong Tây du ký |
| Lương tâm | Chất vấn đạo đức, buộc người hùng hoặc người đọc nhìn lại | Jim với Huck Finn |
Người kể chuyện chứng kiến: vì sao không để người hùng tự kể
Một thiên tài tự kể chuyện mình sẽ hoặc khoe khoang, hoặc phải giấu bớt suy nghĩ một cách gượng gạo. Người kể đứng bên cạnh giải quyết cả hai. Watson ngưỡng mộ Holmes nên ta thấy Holmes lấp lánh; Nick Carraway vừa bị cuốn hút vừa phán xét Gatsby nên ta thấy Gatsby vừa đẹp vừa đáng thương. Người kể chứng kiến cũng có thể sai, và cái sai ấy trở thành một phần sức hút của truyện.
Đối trọng: một màu nổi lên nhờ màu bên cạnh
Từ "foil" trong tiếng Anh vốn chỉ lá kim loại mỏng thợ kim hoàn lót dưới viên đá quý cho nó sáng hơn. Người đồng hành là đối trọng tốt khi họ khác người hùng ở đúng chỗ quan trọng: liều – cẩn thận, lý trí – cảm xúc, giàu – nghèo. Sancho và Don Quixote là ví dụ kinh điển, tới mức nhà phê bình Salvador de Madariaga viết rằng hai người dần đổi chỗ cho nhau.
Người đồng hành trong lý thuyết truyện kể
Năm 1928, nhà nghiên cứu văn học dân gian người Nga Vladimir Propp công bố cuốn Hình thái học truyện cổ tích, phân tích khoảng một trăm truyện cổ tích thần kỳ Nga. Ông thấy các truyện chỉ dùng một số ít "vai hành động", trong đó có vai người giúp đỡ, bên cạnh người hùng, kẻ phản diện, người tặng vật thần, người phái đi, công chúa và kẻ mạo danh người hùng. Người giúp đỡ có thể là con ngựa thần, con chim, hay một người bạn, miễn là làm việc giúp người hùng vượt thử thách.
Năm 1949, Joseph Campbell trong Người anh hùng nghìn mặt mô tả khuôn chung của các chuyến phiêu lưu trong thần thoại. Trong đó, người hùng thường nhận được trợ lực từ người dẫn đường, người thầy hay đồng minh. Khuôn của Campbell về sau được giới viết kịch bản Hollywood dùng nhiều, nên khán giả xem phim thường gặp các "đồng minh" được đặt đúng chỗ theo công thức. Cả hai lý thuyết đều là công cụ phân tích, không phải luật bắt buộc, và đều bị phê bình là đơn giản hoá truyện kể.
Khi người đồng hành viết hỏng
Không phải người đồng hành nào cũng thành công. Vài kiểu thất bại hay gặp:
- Chỉ để khen: người bạn tồn tại để trầm trồ trước tài của nhân vật chính, không có ý muốn, không có đời sống riêng. Người đọc quên họ ngay khi gấp sách.
- Ngốc để làm nền: nhiều bản phim cũ biến Watson thành ông lão lóng ngóng, khiến Holmes thông minh nhờ người bên cạnh kém đi chứ không nhờ chính mình. Nguyên tác không như vậy.
- Chết để người hùng có lý do: cái chết của Enkidu và Patroclus có sức nặng vì ta đã kịp yêu họ. Khi người đồng hành bị giết chỉ để kích động người hùng mà chưa được dựng thành người, cái chết ấy rỗng.
- Bị dựng theo định kiến: cách Mark Twain tả Jim ở phần cuối Huckleberry Finn bị phê phán vì mang dấu vết biếm hoạ sân khấu thời ấy. Tiểu thuyết James (2024) của Percival Everett ra đời một phần để trả lại tiếng nói cho nhân vật này.
Những người đồng hành đã "vượt" khỏi vai
Dấu hiệu của một người đồng hành viết hay là họ có lúc chiếm lấy câu chuyện. Tolkien gọi Samwise là "người hùng chính" trong một lá thư năm 1951. Câu cuối của cả bộ Chúa tể những chiếc nhẫn thuộc về Sam, không thuộc về Frodo. Trong Hamlet, người sống sót để kể lại là Horatio. Tom Stoppard còn viết hẳn một vở kịch năm 1966, Rosencrantz and Guildenstern Are Dead, lấy hai vai phụ nhạt nhất của Hamlet làm nhân vật chính, nhìn các sự kiện lớn từ phía những người đứng ngoài lề.
Điều này gợi một sự thật về truyện kể: "vai chính" chỉ là chỗ đặt ống kính. Dời ống kính sang người bên cạnh, câu chuyện quen thuộc thành một câu chuyện mới.
Góc nhìn hôm nay: học làm người đứng cạnh từ văn chương
Đọc về những người đồng hành không chỉ để hiểu truyện. Mỗi nhân vật cho một bài học nhỏ về cách hỗ trợ người khác ở đời thật:
- Từ Watson: ghi lại, hỏi câu đơn giản, giữ phần con người cho người giỏi.
- Từ Sancho: gọi đúng tên sự vật, rồi vẫn ở lại.
- Từ Horatio: bình tĩnh khi người kia sôi sục, và giữ ký ức cho đúng.
- Từ Sam: không giành gánh của người khác, nhưng sẵn sàng cõng họ.
- Từ Jim: dám nói "bạn làm tôi đau", vì có những lời thật giúp người kia lớn lên.
- Từ Tiểu Đồng: làm đôi mắt cho người đang yếu, và giữ nghĩa cả khi không ai thấy.
Một cách đọc thú vị là chọn một cuốn sách quen và đọc lại chỉ để theo dõi người đồng hành: họ muốn gì, họ được gì, họ mất gì. Câu chuyện thường hiện ra khác hẳn. Người thích viết có thể thử bài tập ngược: kể lại một cảnh nổi tiếng qua mắt nhân vật phụ, như Stoppard đã làm.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật đồng hành (sidekick) là gì?
Nhân vật đồng hành là người đi cùng và hỗ trợ nhân vật chính trong truyện, như Watson bên Holmes hay Sancho bên Don Quixote. Họ thường làm người chứng kiến, người giúp sức, đối trọng hoặc nguồn tiếng cười cho câu chuyện.
Vì sao truyện trinh thám hay có người kể chuyện là bạn thám tử?
Người bạn kể chuyện thấy mọi manh mối nhưng không hiểu như thám tử, nên người đọc có đủ dữ kiện mà vẫn bất ngờ với lời giải. Cách này bắt đầu nổi tiếng với Watson của Conan Doyle và được Agatha Christie dùng lại với Hastings.
Nhân vật đối trọng (foil) là gì?
Đối trọng là nhân vật được dựng tương phản với nhân vật chính để làm nổi tính cách của người kia. Chữ "foil" vốn chỉ lá kim loại lót dưới đá quý cho đá sáng hơn.
Người đồng hành sớm nhất trong văn học là ai?
Một trong những ví dụ sớm nhất còn giữ được là Enkidu, bạn của vua Gin-ga-mét trong sử thi Gin-ga-mét của vùng Lưỡng Hà. Cái chết của Enkidu thúc đẩy Gin-ga-mét đi tìm sự bất tử.
Vai "người giúp đỡ" trong lý thuyết của Propp là gì?
Trong Hình thái học truyện cổ tích (1928), Vladimir Propp xếp người giúp đỡ là một trong các vai hành động cơ bản của truyện cổ tích thần kỳ. Đó là bất kỳ ai hay vật gì giúp người hùng vượt thử thách, từ con ngựa thần tới người bạn.
