Sancho Panza là ai: người giám mã thực tế đứng cạnh Don Quixote

Sancho Panza là người nông dân ở vùng La Mancha theo Don Quixote làm giám mã (escudero) trong tiểu thuyết của Miguel de Cervantes, in hai phần năm 1605 và 1615. Ông béo, mù chữ, ham ăn, sợ đòn và tin vào lời hứa sẽ được làm thống đốc một hòn đảo. Chính cái thực tế đời thường ấy làm nên nửa còn lại của cuốn sách: không có Sancho, Don Quixote chỉ là một ông già hoang tưởng; có Sancho, ta có một cuộc đối thoại kéo dài gần một nghìn trang về thế nào là sống cho ra người.

Sancho Panza là ai trong nguyên tác

Cervantes giới thiệu Sancho ở chương 7 phần một: một người hàng xóm "tốt bụng, nếu người nghèo có thể gọi là tốt", nhưng "chẳng có mấy muối trong đầu". Ông có vợ là Teresa và con gái nhỏ là Sanchica. Don Quixote thuyết phục ông bỏ nhà đi theo bằng một lời hứa: phiêu lưu xong sẽ chiếm được một hòn đảo và giao cho Sancho cai trị. Sancho cưỡi một con lừa xám, trong tiếng Tây Ban Nha gọi là el rucio, mang theo túi đồ ăn và một bình rượu.

Tên ông cũng là một trò đùa của tác giả. Panza nghĩa là "cái bụng". Chủ thì gầy như que củi trên con ngựa Rocinante gầy trơ xương; tớ thì tròn trịa trên lưng lừa. Hai dáng người đặt cạnh nhau đã thành hình ảnh quen thuộc của văn học thế giới, từ tranh khắc Gustave Doré thế kỷ 19 tới tượng đồng ở quảng trường Tây Ban Nha giữa thủ đô Madrid.

Vài mốc để nhớ

• 1605: Phần một ra đời ở Madrid. Sancho xuất hiện từ chương 7.
• 1614: Một tác giả ký tên Alonso Fernández de Avellaneda tung ra phần hai giả mạo, trong đó Sancho bị vẽ thành gã ngu thô lỗ.
• 1615: Cervantes in phần hai thật, cho chính các nhân vật nhắc tới cuốn sách giả và chê nó vẽ sai Sancho.
• 1616: Cervantes qua đời ở Madrid.

Người giám mã làm gì cho hiệp sĩ của mình

Trong truyện hiệp sĩ mà Don Quixote mê đọc, giám mã là người hầu cận: giữ ngựa, mang khí giới, lo chỗ ngủ, chăm khi chủ bị thương. Sancho làm đủ những việc đó, theo kiểu của một nông dân. Ông nhắc chủ ăn, gói ghém bánh mì và pho mát, băng bó sau mỗi trận đòn, dỗ chủ ngủ. Phần lớn chuyến đi không có ai thắng trận nào; người ta bị đánh, bị lừa, bị ném vào chăn tung lên trời như ở quán trọ trong phần một. Người phải nhặt nhạnh sau mỗi lần như vậy là Sancho.

Việc quan trọng hơn là nói thật. Khi Don Quixote lao vào những cối xay gió vì tưởng là người khổng lồ, Sancho đã kêu lên rằng đó chỉ là cối xay gió. Khi chủ tưởng đàn cừu là hai đạo quân, Sancho bảo đó là cừu. Ông không ngăn được chủ, nhưng ông là giọng nói duy nhất trong truyện luôn gọi đúng tên sự vật. Người đọc nhìn thế giới qua đôi mắt ấy để biết đâu là thật, đâu là mộng.

Đến lượt mình, Sancho cũng biết nói dối. Ở phần hai, ông được sai đi tìm nàng Dulcinea, người mà Don Quixote tôn thờ nhưng chưa từng gặp. Không biết tìm ở đâu, Sancho chỉ đại ba cô gái quê cưỡi lừa và quả quyết đó là Dulcinea cùng thị nữ, chỉ là bị phù thuỷ biến hình. Lời nói dối nhỏ cứu ông khỏi rắc rối, nhưng nó trói Don Quixote vào nỗi buồn suốt phần còn lại của cuốn sách. Cervantes để người đồng hành có lỗi, có toan tính, chứ không phải một cái bóng trung thành vô điều kiện.

Sancho làm thống đốc đảo Barataria

Lời hứa về hòn đảo được "thực hiện" ở phần hai, theo cách trớ trêu. Một cặp công tước đọc phần một, nhận ra hai thầy trò và bày trò giễu họ. Họ giao cho Sancho cai quản một thị trấn, đặt tên là "đảo Barataria". Chữ barato gợi nghĩa "rẻ", như một lời trêu rằng chức tước ấy chẳng đáng giá.

Trước khi Sancho đi nhận chức, Don Quixote viết cho ông những lời khuyên cai trị ở các chương 42 và 43, giọng nghiêm như một ông thầy: hãy biết mình là ai, đừng xấu hổ vì xuất thân nông dân, xử án nghiêng về lòng thương hơn là sự hà khắc. Ở đây người hầu và người chủ đổi vai: kẻ điên lại nói những lời tỉnh táo nhất cuốn sách.

Rồi Sancho xử án và làm cả triều đình giả bất ngờ. Có vụ một ông già vay tiền, thề trước toà là đã trả, trong lúc nhờ chủ nợ cầm hộ cây gậy. Sancho đoán tiền giấu trong gậy, sai bẻ gậy ra, quả nhiên thấy vàng. Ông xử gọn, công bằng, theo lẽ thường của người quê. Mấy ngày sau, sau một đêm bị dựng cảnh "giặc đánh đảo" và giẫm lên người, Sancho tự cởi chức, dắt lừa ra đi. Ông nói đại ý rằng mình sinh ra không phải để làm thống đốc, thà về làm ruộng còn hơn. Câu chuyện hòn đảo là trò giễu của kẻ giàu, nhưng cách Sancho ra khỏi nó lại là phần đường hoàng nhất của ông.

Tục ngữ, sự khôn ngoan và tiếng cười

Sancho nói bằng tục ngữ. Ông tuôn ra hàng tràng câu nói dân gian, có câu đúng chỗ, có câu chẳng liên quan, khiến Don Quixote nhiều lần cáu. Người ta đã thống kê được vài trăm câu tục ngữ trong cuốn sách, phần lớn qua miệng Sancho. Với độc giả Tây Ban Nha thời ấy, đây là kho ngôn ngữ đường phố được đưa vào văn chương, đặt cạnh lối nói hoa mỹ học từ truyện hiệp sĩ của Don Quixote.

Hai lối nói ấy cọ vào nhau tạo ra tiếng cười, nhưng cũng tạo ra một ý nghiêm túc: kiến thức sách vở và kinh nghiệm đời sống, thiếu một bên đều hỏng. Don Quixote biết nhiều mà nhìn sai; Sancho biết ít mà nhìn đúng. Cả cuốn sách là quá trình hai người học của nhau.

Hai thầy trò dần giống nhau

Nhà phê bình Tây Ban Nha Salvador de Madariaga, trong cuốn hướng dẫn đọc Don Quixote xuất bản năm 1926, nêu một ý về sau rất hay được nhắc: càng đi lâu, Sancho càng "hoá Quixote" và Don Quixote càng "hoá Sancho". Người hầu bắt đầu tin vào phiêu lưu, vào danh dự, vào hòn đảo. Người chủ bắt đầu mệt mỏi, nghi ngờ, và cuối cùng tỉnh mộng.

Cảnh cuối cho thấy rõ nhất. Don Quixote, giờ lại là ông Alonso Quijano bình thường, nằm trên giường bệnh, từ bỏ mọi truyện hiệp sĩ. Chính Sancho, người từng kéo chủ về thực tại, lại khóc lóc xin chủ đừng chết, rủ chủ ra đồng làm mục đồng như họ từng bàn, và nhận lỗi về mình những lần thua trận. Người tỉnh táo nhất truyện giờ là người muốn giữ giấc mơ lại lâu nhất.

Sancho trên sân khấu và màn ảnh

Các bản chuyển thể thường giữ cặp dáng người béo – gầy, nhưng nhấn ở những chỗ khác nhau. Vở nhạc kịch Man of La Mancha (1965) của Dale Wasserman đóng khung câu chuyện trong cảnh chính Cervantes bị giam, và cho Sancho một bài hát ngắn giải thích vì sao ông cứ đi theo chủ: đơn giản vì ông quý ông ấy. Đó là cách hiểu của vở nhạc kịch, gọn và ấm, khác với Sancho nhiều toan tính trong sách. Phim Liên Xô năm 1957 của Grigori Kozintsev, giữ nhiều cảnh phần hai. Orson Welles theo đuổi một bản phim Don Quixote suốt nhiều năm nhưng không hoàn thành.

Đọc nguyên tác sẽ thấy Sancho phức tạp hơn mọi bản phim: tham nhưng không ác, sợ nhưng vẫn ở lại, nói dối nhưng biết xấu hổ. Người muốn đọc bằng tiếng Việt có thể tìm các bản dịch Don Quixote đã in nhiều lần ở Việt Nam; nên chọn bản đủ hai phần, vì phần lớn chiều sâu của Sancho nằm ở phần hai.

Góc nhìn hôm nay: làm "Sancho" cho người bên cạnh

Ai cũng từng có một người bạn đầy ước mơ, đôi khi ước mơ đến mức lạc khỏi mặt đất. Sancho gợi ra vài cách đứng cạnh người như vậy mà không biến thành kẻ dội nước lạnh hay kẻ a dua:

• Gọi đúng tên sự vật. Nói "đó là cối xay gió" một cách bình thản, kể cả khi biết người kia vẫn sẽ lao vào. Sự thật không cần nói to, nhưng cần được nói.
• Vẫn ở lại sau khi bị bác bỏ. Sancho cãi chủ rồi vẫn băng bó cho chủ. Bất đồng không phải là bỏ đi.
• Lo phần nhỏ. Bữa ăn, chỗ ngủ, bình nước. Người theo đuổi lý tưởng thường quên những thứ này nhất.
• Đừng vá ước mơ của người khác bằng lời nói dối. Vụ "Dulcinea bị phù phép" cho thấy một lời dối tiện tay có thể làm người kia khổ lâu dài.
• Để mình được thay đổi. Người đồng hành tốt cũng học từ người mình đi cùng, chứ không chỉ dạy họ.

Muốn đọc tiếp, có thể bắt đầu từ các chương Barataria ở phần hai (khoảng chương 42 đến 53), đọc liền một mạch như một truyện vừa. Sau đó hãy đọc chương cuối, nơi người giám mã khóc bên giường chủ. Hai đoạn ấy đủ để thấy vì sao nhiều nhà phê bình coi Sancho là nhân vật đồng hành hay nhất mà văn xuôi châu Âu từng có.