Tiểu Đồng trong Lục Vân Tiên: cậu bé hầu trung nghĩa dắt thầy mù

Tiểu Đồng là cậu bé hầu theo Lục Vân Tiên lên kinh dự thi trong truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Khi Vân Tiên khóc mẹ đến mù mắt, Tiểu Đồng là người dắt thầy, tìm thuốc, xin ăn và bị kẻ gian trói bỏ giữa rừng. Tưởng thầy đã chết, cậu đắp một nấm mồ rồi ở lại bên mồ. Nhân vật chỉ chiếm ít trang nhưng là một trong những hình ảnh trung nghĩa cảm động nhất của văn học Nam Bộ.

Tiểu Đồng là ai

"Tiểu đồng" vốn không phải tên riêng. Trong văn chương cổ, chữ này chỉ đứa trẻ giúp việc theo hầu một người có học, như "thư đồng" mang tráp sách cho học trò. Nguyễn Đình Chiểu dùng luôn tên gọi chung ấy làm tên nhân vật. Cậu bé không có họ, không có quê quán rõ ràng, không có lời tả ngoại hình. Tất cả những gì ta biết về Tiểu Đồng là những việc cậu làm.

Truyện Lục Vân Tiên dài hơn hai nghìn câu lục bát, được cho là viết vào khoảng thập niên 1850, sau khi tác giả bị mù. Truyện lưu hành rộng ở Nam Bộ qua lối "nói thơ", "kể thơ Vân Tiên": người ta ngâm truyện trong những đêm làng, trên ghe thương hồ, nhiều người không biết chữ vẫn thuộc hàng trăm câu. Nhờ vậy Tiểu Đồng trở thành nhân vật quen thuộc với nhiều thế hệ người Nam.

Tiểu Đồng làm gì cho Vân Tiên

Vai của Tiểu Đồng có thể chia thành ba chặng, mỗi chặng nặng hơn chặng trước.

Chặng một: người hầu trên đường thi

Vân Tiên từ Đông Thành lên kinh ứng thí. Tiểu Đồng theo hầu như mọi cậu bé đi cùng sĩ tử thời ấy: mang hành lý, lo cơm nước, chỗ trọ. Ở kinh, Vân Tiên kết bạn với Vương Tử Trực, đồng thời gặp hai kẻ học trò kém tài mà hay đố kỵ là Trịnh Hâm và Bùi Kiệm. Đây là phần mở đầu bình thường của một truyện tài tử, chưa có gì đòi hỏi ở người hầu.

Chặng hai: đôi mắt thay cho thầy

Đang chờ vào thi, Vân Tiên nhận tin mẹ mất. Chàng bỏ thi về chịu tang, dọc đường khóc thương đến mức mắt mù. Từ đây Tiểu Đồng thành đôi mắt của thầy. Cậu dắt thầy đi, tìm chỗ nghỉ, chạy đi rước thầy chữa bệnh. Đoạn truyện về những ông thầy bói, thầy pháp, thầy thuốc dởm mà hai thầy trò gặp là một trong những chỗ châm biếm sắc nhất của Nguyễn Đình Chiểu, và người phải chạy ngược chạy xuôi trong đoạn ấy là đứa trẻ hầu.

Chặng ba: bị hại vì không chịu rời thầy

Trịnh Hâm gặp lại hai thầy trò, giả bộ tốt bụng nhận chở về quê bằng thuyền. Hắn ghen tài Vân Tiên từ ở kinh. Muốn hại Vân Tiên thì trước hết phải gạt người canh giữ ra, nên hắn lừa Tiểu Đồng lên bờ rồi trói vào gốc cây giữa rừng. Đêm đó, hắn xô Vân Tiên đang mù xuống sông. Chi tiết này nói nhiều hơn mọi lời khen: kẻ gian hiểu rõ rằng chừng nào cậu bé còn đứng cạnh, Vân Tiên còn được che chở.

Nấm mồ không có người nằm

Tiểu Đồng thoát khỏi chỗ bị trói, tìm thầy mà không thấy, tin chắc thầy đã chết. Cậu đắp một nấm mồ trống, rồi ở lại bên mồ chịu tang như con chịu tang cha. Người đọc biết điều mà cậu không biết: Vân Tiên đã được giao long đưa vào bờ và được gia đình ông chài cứu sống. Sự trớ trêu ấy làm lòng trung của Tiểu Đồng thêm thương: cậu giữ đạo với một người vẫn còn sống, ở một nơi không có ai.

Trong lối nhìn Nho giáo mà Nguyễn Đình Chiểu theo, đạo thầy trò, chủ tớ được đặt ngang với đạo cha con. Tiểu Đồng không đọc sách thánh hiền nhưng sống đúng những gì sách dạy, trong khi Trịnh Hâm, Bùi Kiệm đọc sách mà làm điều bất nghĩa. Tác giả cố ý đặt hai hạng người cạnh nhau để nói một ý quen thuộc của ông: nhân nghĩa không nằm ở chữ nghĩa hay chức tước.

Những trang sau của truyện dành phần lớn cho Vân Tiên, Kiều Nguyệt Nga, Hớn Minh và những cuộc gặp gỡ, đền ơn. Tiểu Đồng lùi về hậu cảnh, như số phận chung của người hầu trong văn chương cũ. Nhưng những câu về cậu bé giữ mồ đã đủ để người nghe nói thơ nhớ mãi.

Những người tốt "không ai biết tên" trong Lục Vân Tiên

Tiểu Đồng không đứng một mình. Truyện của Nguyễn Đình Chiểu đầy những người tử tế vô danh hoặc ở tầng lớp thấp, đối lập với kẻ có học mà bất nhân:

Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét rằng chính lớp nhân vật bình dân này làm truyện được người Nam Bộ yêu đến thế. Người nghe nói thơ thấy mình trong ông chài, ông tiều, đứa trẻ hầu, nhiều hơn là trong ông trạng.

Bóng dáng Nguyễn Đình Chiểu trong câu chuyện

Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) sinh ở làng Tân Thới, đất Gia Định, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Khi đang ở Huế chờ thi, ông nhận tin mẹ mất, bỏ thi về chịu tang, trên đường đau mắt rồi mù hẳn. Sự trùng hợp giữa đời tác giả và đời nhân vật là điều hầu hết sách giáo khoa và nhà nghiên cứu đều nhắc tới. Vì vậy nhiều người đoán rằng sự tận tuỵ của Tiểu Đồng cũng là lòng biết ơn của một người mù với những ai đã dắt ông qua những năm tối tăm, dù không có tư liệu nào nói cụ thể Tiểu Đồng được lấy từ người thật nào.

Sau khi mù, Nguyễn Đình Chiểu dạy học, bốc thuốc và làm thơ. Ông mất ở Ba Tri và được an táng tại đó. Khu di tích mộ và đền thờ Nguyễn Đình Chiểu ở Ba Tri, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau đợt sắp xếp tỉnh năm 2025, là nơi người yêu thơ ông thường tìm về, đặc biệt vào ngày giỗ ông hằng năm.

Góc nhìn hôm nay: làm "Tiểu Đồng" cho một người đang khó khăn

Ít ai trong chúng ta có dịp cứu người khỏi kẻ gian. Nhưng ai cũng có lúc đứng cạnh một người thân đang ốm, đang thất bại, đang mất phương hướng. Tiểu Đồng gợi vài điều giản dị:

• Làm đôi mắt, đừng làm cái đầu. Tiểu Đồng dắt thầy đi, nhưng không quyết thay thầy. Giúp người ốm, người già là giúp họ làm được việc của họ, không phải tước quyền của họ.
• Chạy việc vặt mà không than. Tìm thuốc, xin cơm, kiếm chỗ ngủ: những việc ấy nhỏ, lặp lại, mệt, và quyết định người kia có qua được hay không.
• Cảnh giác giùm người mình giúp. Người đang yếu dễ bị lừa. Người đứng cạnh nên là người tỉnh táo nhìn ra "Trịnh Hâm", kể cả khi hắn tỏ ra tốt bụng.
• Giữ nghĩa cả khi không ai thấy. Nấm mồ của Tiểu Đồng không có người chứng kiến. Lòng tốt thật thường như vậy.

Người muốn đọc lại có thể tìm các bản Lục Vân Tiên có chú giải, rồi đọc liền đoạn từ khi Vân Tiên nghe tin mẹ mất tới khi bị xô xuống sông. Nếu có dịp, hãy nghe một lần nghệ nhân nói thơ Vân Tiên: những câu về Tiểu Đồng nghe bằng giọng Nam bộ thấm hơn đọc bằng mắt nhiều lần.