Bác sĩ John H. Watson là bạn ở chung nhà, trợ thủ và người ghi chép các vụ án của Sherlock Holmes trong truyện của Arthur Conan Doyle. Trong 60 truyện Sherlock Holmes gốc, 56 truyện được kể qua lời Watson. Ông không phải là nhân vật "ngốc để làm nền" như nhiều bản phim cũ vẽ ra: Watson là bác sĩ, từng đi lính, can đảm, và chính là cánh cửa để người đọc bước vào thế giới của Holmes.
Watson là ai trong nguyên tác
Watson xuất hiện ngay trang đầu của A Study in Scarlet (Cuộc điều tra màu đỏ), truyện dài đầu tiên về Holmes, in năm 1887. Ông kể rằng mình lấy bằng y khoa ở Đại học London năm 1878, theo học khoá dành cho bác sĩ quân y, rồi sang Afghanistan. Ông trở về London với vết thương và sức khoẻ sa sút, sống nhờ khoản lương hưu ít ỏi và đang cần tìm chỗ trọ rẻ.
Một người quen cũ tên Stamford dẫn ông tới phòng thí nghiệm của bệnh viện St Bartholomew, nơi Holmes đang làm thí nghiệm hoá học. Câu đầu tiên Holmes nói với Watson trở thành một trong những câu mở màn nổi tiếng nhất văn học trinh thám: "Ông từng ở Afghanistan, tôi nhận thấy vậy." Hai người thuê chung căn phòng ở số 221B phố Baker, và từ đó Watson thành người chứng kiến.
Vài chi tiết người đọc kỹ hay để ý
- Vết thương "di chuyển": truyện đầu nói Watson trúng đạn ở vai, truyện thứ hai lại nhắc tới vết thương ở chân. Conan Doyle không giữ hồ sơ nhân vật chặt chẽ.
- Tên đệm bí ẩn: chữ H. chưa bao giờ được viết đủ. Trong truyện Người đàn ông môi trề, vợ ông lại gọi ông là "James". Nhà văn Dorothy L. Sayers đưa ra giả thuyết vui rằng H. là Hamish, dạng tiếng Scotland của James.
- Đời riêng: trong The Sign of Four (Dấu bộ tứ, 1890), Watson gặp và cưới Mary Morstan. Về sau ông dọn đi, mở phòng mạch, rồi lại quay về Baker Street.
Watson làm gì cho Holmes
Đọc kỹ sẽ thấy Watson đảm nhận ít nhất năm việc khác nhau, và việc nào cũng cần thiết.
| Vai trò | Watson làm gì | Ví dụ trong truyện |
|---|---|---|
| Người ghi chép | Viết lại vụ án, chọn chi tiết, đặt tên truyện | Gần như toàn bộ các tập truyện ngắn |
| Bác sĩ | Khám người bị nạn, nhận định nguyên nhân chết, chăm Holmes | Thám tử hấp hối (1913), Holmes giả bệnh và phải giữ Watson ở xa để không bị lộ |
| Người cầm súng | Mang khẩu súng lục cũ thời quân ngũ, đi cùng khi có nguy hiểm | Con chó của dòng họ Baskerville, Dải băng lốm đốm |
| Người được tin cậy | Được Holmes giao đi trước một mình | Watson một mình về điền trang Baskerville gửi báo cáo bằng thư |
| Người nhân hậu | Nhắc Holmes về cảm xúc, về người trong cuộc | Ông nhiều lần phản đối thói dùng cocaine của Holmes |
Holmes biết rõ giá trị ấy. Trong A Scandal in Bohemia (Vụ tai tiếng xứ Bohemia, 1891), khi Watson định ra về, Holmes giữ lại và nói câu nổi tiếng rằng mình "lạc lối nếu thiếu Boswell của mình". James Boswell là người viết cuốn tiểu sử lừng danh về nhà văn Samuel Johnson ở thế kỷ 18. Gọi Watson là "Boswell" nghĩa là coi ông như người sẽ giữ tên tuổi mình cho đời sau.
Vì sao Conan Doyle cần một người kể chuyện như Watson
Nếu Holmes tự kể, truyện sẽ hỏng. Thám tử biết hết từ sớm, nên hoặc phải giấu người đọc một cách gượng gạo, hoặc phải nói ra mọi suy luận và giết chết sự hồi hộp. Watson giải quyết cả hai: ông thấy những gì Holmes thấy, nhưng không hiểu như Holmes hiểu. Người đọc đứng đúng chỗ của ông, được đưa đủ manh mối mà vẫn bất ngờ khi Holmes giải thích ở cuối.
Watson cũng là người cho Holmes một thân thể con người. Bản thân Holmes lạnh, thất thường, có lúc tàn nhẫn. Qua mắt Watson, ta thấy những khoảnh khắc ấm hiếm hoi: Holmes chơi violin cả đêm, Holmes vui như trẻ con khi tìm ra dấu vết. Trong Ba người họ Garrideb (1924), Watson trúng đạn sượt đùi, và lần duy nhất ông thấy Holmes hoảng hốt thật sự, hỏi dồn rằng ông có bị thương không. Watson viết rằng vết thương ấy đáng giá, vì nhờ nó ông thấy được lòng trung thành và tình thương nằm sau chiếc mặt nạ lạnh lùng của bạn.
Chỉ bốn truyện không do Watson kể. Hai truyện do chính Holmes kể, Người lính bị tái và Bờm sư tử, và ở truyện đầu Holmes thừa nhận rằng cầm bút rồi mới hiểu vì sao Watson kể theo cách ấy: phải trình bày sao cho người đọc thấy cuốn hút, chứ không chỉ liệt kê suy luận. Hai truyện còn lại, Viên đá Mazarin và Lời chào cuối, kể ở ngôi thứ ba.
Danh sách "giới hạn của Holmes"
Một chi tiết thú vị cho thấy Watson là người quan sát giỏi: ở chương 2 A Study in Scarlet, chưa biết bạn cùng phòng làm nghề gì, ông lập một bảng chấm điểm kiến thức của Holmes. Văn học, triết học, thiên văn: bằng không. Hoá học: sâu. Giải phẫu: chính xác nhưng không có hệ thống. Văn chương giật gân: mênh mông, vì Holmes thuộc lòng mọi vụ án khủng khiếp của thế kỷ. Bảng ấy vừa buồn cười vừa chứng minh Watson cũng biết suy luận theo cách riêng.
Watson trên màn ảnh: từ ông lão vụng về tới người bạn đáng tin
Hình ảnh Watson trong trí nhớ đại chúng phần nhiều đến từ phim, và phim không phải lúc nào cũng trung thành với sách. Cần tách hai lớp này:
- Loạt phim Mỹ 1939–1946: Nigel Bruce đóng một Watson phúc hậu nhưng lóng ngóng, hay làm hỏng việc. Hình ảnh này bám rất lâu, tới mức nhiều người tưởng Watson trong sách cũng vậy.
- Loạt Granada của Anh (1984–1994): David Burke rồi Edward Hardwicke đóng Watson. Các nhà làm phim cố ý trả lại cho ông sự điềm tĩnh, thông minh, đúng tinh thần sách.
- Loạt Sherlock của BBC (2010–2017): chuyển câu chuyện sang London hiện đại, Watson ghi lại vụ án trên blog thay vì in trên tạp chí. Ý tưởng "người kể chuyện" được giữ nguyên, chỉ đổi phương tiện.
Trong nguyên tác, Watson tự nhận mình không sắc bén bằng Holmes, nhưng không ngốc. Holmes còn khen rằng Watson có tài "kích thích" người khác nghĩ ra: không tự phát sáng, nhưng truyền được ánh sáng. Câu khen nửa đùa này trong Con chó của dòng họ Baskerville có lẽ là định nghĩa ngắn nhất về người đồng hành.
Di sản: "kiểu Watson" trong văn chương
Sau Conan Doyle, hình mẫu thám tử thiên tài đi kèm người bạn kể chuyện thành công thức của cả một dòng truyện. Agatha Christie cho Hercule Poirot người bạn Hastings; Rex Stout cho Nero Wolfe người trợ lý Archie Goodwin, còn Archie thì lanh lợi, khác hẳn Watson. Các nhà nghiên cứu văn học gọi kiểu nhân vật này bằng chính tên ông: một "Watson" là người hỏi câu mà người đọc muốn hỏi, để thiên tài có cớ giải thích.
Ở London, căn hộ bảo tàng mang biển số 221B trên phố Baker mở cửa cho khách, bày phòng khách theo mô tả trong truyện, có cả ghế bành của Watson. Tại bệnh viện St Bartholomew, nơi hai người gặp nhau, có một tấm biển nhỏ kỷ niệm cuộc gặp. Người đọc tiếng Việt có thể tìm trọn bộ truyện Sherlock Holmes qua nhiều bản dịch; nên đọc theo thứ tự xuất bản để thấy Watson già đi, cưới vợ, mất mát và trở về.
Góc nhìn hôm nay: bài học từ người ghi chép
Watson cho thấy người đứng cạnh không cần giỏi hơn, chỉ cần có mặt đúng lúc và giữ được những thứ người kia đánh rơi.
- Ghi lại. Trong đội, người chịu ghi biên bản, chụp ảnh, lưu lại cách đã giải quyết vấn đề thường quyết định việc nhóm có học được gì hay không.
- Hỏi câu "ngớ ngẩn". Câu hỏi đơn giản của Watson buộc Holmes phải nói rõ suy luận. Ở chỗ làm, người dám hỏi "sao biết được vậy?" giúp cả nhóm kiểm lại lập luận.
- Giữ phần con người. Người giỏi chuyên môn hay quên ăn, quên ngủ, quên rằng nạn nhân là người. Một người bạn nhắc điều đó là vô giá.
- Có nghề riêng. Watson không chỉ là cái bóng: ông là bác sĩ, có phòng khám, có đời sống. Người hỗ trợ tốt nhất thường là người cũng đứng vững trên đôi chân mình.
Câu hỏi thường gặp
Bác sĩ Watson là ai?
John H. Watson là bác sĩ, cựu quân y, bạn thân và người ở chung nhà với Sherlock Holmes trong truyện của Arthur Conan Doyle. Ông là người kể lại hầu hết các vụ án, xuất hiện lần đầu trong A Study in Scarlet năm 1887.
Watson kể bao nhiêu truyện Sherlock Holmes?
Trong 60 truyện gốc gồm 4 truyện dài và 56 truyện ngắn, Watson kể 56 truyện. Hai truyện do Holmes tự kể và hai truyện kể ở ngôi thứ ba.
Watson có ngốc không?
Trong sách thì không. Ông kém Holmes về suy luận nhưng là một bác sĩ giỏi, can đảm và quan sát tốt. Hình ảnh Watson vụng về chủ yếu đến từ loạt phim Mỹ thập niên 1940 với Nigel Bruce.
Vợ của bác sĩ Watson là ai?
Watson gặp Mary Morstan trong The Sign of Four (1890) khi cô nhờ Holmes điều tra, và hai người cưới nhau sau vụ án. Các truyện về sau cho biết ông mất vợ và quay lại sống ở Baker Street.
Vì sao Sherlock Holmes cần Watson?
Về mặt truyện, Watson giúp người đọc thấy manh mối mà vẫn bất ngờ với lời giải. Về mặt nhân vật, ông là người bạn duy nhất mà Holmes tin, người giữ cho thiên tài lạnh lùng ấy một phần con người.
