Samwise Gamgee, thường gọi là Sam, là người làm vườn của Frodo Baggins và là người duy nhất đi cùng Frodo tới tận núi Diệt Vong trong Chúa tể những chiếc nhẫn của J. R. R. Tolkien. Sam không có phép thuật, không có dòng dõi, không được ai chọn làm anh hùng. Ông chỉ không chịu rời chủ. Vậy mà chính Tolkien, trong một lá thư năm 1951, đã gọi Sam là "người hùng chính" của câu chuyện.
Sam là ai trước khi lên đường
Sam là con trai của lão Hamfast Gamgee, người làm vườn già ở Hobbiton mà cả vùng gọi là "lão Gaffer". Hai cha con chăm vườn cho nhà Baggins ở Bag End. Bilbo, chủ cũ, dạy Sam đọc chữ và kể cho Sam nghe chuyện về người Elf. Từ đó Sam mơ được một lần tận mắt thấy họ. Ông thuộc vài bài thơ, thích chuyện xưa, nhưng vẫn là một hobbit chân chất: lo cây cối, mê khoai tây, ngượng ngùng trước cô Rosie, con gái nhà nông Cotton trong vùng.
Sam bước vào cuộc phiêu lưu hoàn toàn tình cờ. Ở chương 2 phần đầu, ông đang cắt cỏ dưới cửa sổ thì nghe lỏm Gandalf và Frodo bàn chuyện chiếc Nhẫn. Gandalf túm cổ ông lôi vào, và "hình phạt" cho kẻ nghe trộm là phải đi theo Frodo. Về sau người đọc biết Sam cùng Merry và Pippin đã bí mật theo dõi Frodo từ lâu, quyết không để bạn đi một mình. Lòng trung thành của Sam có trước khi có nhiệm vụ.
Sam làm gì trên đường đi
Phần lớn việc Sam làm là những việc không ai viết thành bài ca. Ông mang nồi niêu, muối, dây thừng. Ông nấu ăn. Ở xứ Ithilien, khi hai người đã đói lả, Sam sai Gollum bắt hai con thỏ rồi hầm với rau thơm, và cãi nhau với Gollum về chuyện khoai tây. Ông canh cho Frodo ngủ, chia phần nước, nhịn ăn để Frodo có thêm.
Những món quà nhỏ được dùng đúng lúc
- Sợi dây thừng Elf từ xứ Lothlórien. Sam nằng nặc mang theo, và nó cứu hai người khi phải xuống vách đá ở vùng Emyn Muil.
- Chiếc hộp nhỏ đựng đất mà phu nhân Galadriel tặng riêng Sam, kèm lời dặn rằng nếu về tới nhà, đất ấy sẽ làm khu vườn của ông tốt tươi. Sam mang nó qua suốt Mordor.
- Lọ ánh sáng của Galadriel vốn là quà cho Frodo, nhưng chính Sam cầm nó đối mặt với con nhện khổng lồ Shelob.
Những lựa chọn của Sam ở Cirith Ungol
Thử thách lớn nhất của Sam xảy ra ở cuối Quyển Bốn. Frodo bị Shelob chích và nằm bất động. Sam tưởng chủ đã chết. Chương 10 mang tên "Những lựa chọn của cậu Samwise": ông phải quyết định ở lại khóc bên xác chủ hay cầm lấy chiếc Nhẫn đi tiếp để nhiệm vụ không thất bại. Sam chọn đi tiếp, rồi nghe bọn orc nói Frodo chỉ bị bất tỉnh. Ông quay lại, một mình xông vào tháp Cirith Ungol để cứu chủ.
Trong thời gian ngắn mang Nhẫn, Sam cũng bị nó cám dỗ. Nhẫn cho ông thấy ảo ảnh mình thành một anh hùng vĩ đại, biến cả vùng đất chết thành khu vườn hoa trái. Thứ cứu Sam là sự giản dị của một người làm vườn: Tolkien viết rằng ông hiểu tận đáy lòng mình chỉ cần một khu vườn nhỏ, làm bằng chính đôi tay mình, chứ không phải cả một vương quốc. Khi gặp lại Frodo, Sam trả Nhẫn lại, dù tiếc nuối, dù biết nó đang đè nát chủ.
Cũng ở đoạn này có một chỗ Tolkien để lại cho người đọc suy nghĩ. Ngay trước khi vào hang Shelob, Gollum nhìn Frodo đang ngủ và gần như có một khoảnh khắc ăn năn. Sam tỉnh dậy, mắng Gollum là "đồ lén lút", và khoảnh khắc ấy vụt tắt. Người kể chuyện không trách Sam, nhưng cho thấy lòng trung thành tuyệt đối với một người đôi khi làm ta khắt khe với người khác.
Núi Diệt Vong: "tôi cõng cậu"
Trên sườn núi Diệt Vong, Frodo kiệt sức không bò nổi nữa. Sam nói câu mà nhiều người đọc thuộc lòng: ông không thể mang chiếc Nhẫn thay chủ, nhưng ông có thể cõng chủ. Và Sam cõng Frodo lên dốc. Tolkien tả ông ngạc nhiên vì chủ nhẹ hẳn, như thể có sức mạnh nào khác đã tới giúp.
Ở đây hiện rõ ranh giới của người đồng hành. Sam không thể làm thay việc của Frodo; gánh nặng ấy là của riêng Frodo. Nhưng ông làm được tất cả những gì bao quanh gánh nặng: dẫn đường, giữ nước, nâng người mang gánh lên. Nhiều người đọc thấy đây là định nghĩa đúng nhất về sự yểm trợ.
Trở về: người làm vườn của cả quận
Phần kết của truyện thường bị bỏ quên, nhưng là nơi Sam lớn nhất. Khi bốn hobbit về tới quê, quận Shire đã bị tàn phá, cây cối bị chặt. Sam đi khắp nơi rắc chút đất của Galadriel vào những chỗ cây bị đốn, và gieo hạt bạc trong hộp ở bãi cỏ nơi Bilbo từng tổ chức tiệc. Mùa xuân năm sau, cây mallorn lá bạc mọc lên, và năm đó Shire được mùa lớn chưa từng có.
Sam cưới Rosie Cotton, sinh mười ba người con, được bầu làm thị trưởng Shire bảy nhiệm kỳ liền. Frodo thì không lành được vết thương trong lòng và rời Trung Địa đi về phương Tây. Câu cuối cùng của cả bộ truyện thuộc về Sam: về đến nhà, ông ngồi xuống bên vợ con và nói "Ừ, tôi về rồi." Phụ lục của Tolkien kể rằng nhiều năm sau, khi Rosie mất, Sam cũng lên thuyền đi về phương Tây, là người mang Nhẫn cuối cùng ra đi.
| Giai đoạn | Sam là ai | Việc làm nổi bật |
|---|---|---|
| Ở Shire | Người làm vườn, con lão Gaffer | Nghe lỏm, rồi xin đi theo |
| Trên đường | Người hầu, đầu bếp, người canh gác | Mang dây Elf, nấu ăn, không tin Gollum |
| Cirith Ungol | Người mang Nhẫn trong chốc lát | Đánh Shelob, cứu Frodo khỏi tháp, trả lại Nhẫn |
| Núi Diệt Vong | Người cõng | Đưa Frodo lên tới nơi |
| Trở về | Người làm vườn của cả Shire | Trồng lại cây, làm thị trưởng, viết tiếp sổ ghi chép |
Sam trong sách và trên phim
Bộ ba phim của Peter Jackson (2001–2003), với Sean Astin vào vai Sam, giữ phần lớn tinh thần nhân vật nhưng có vài khác biệt đáng biết:
- Bài nói ở Osgiliath: đoạn Sam nói về những câu chuyện đáng nhớ và điều tốt đáng để chiến đấu là lời thoại viết riêng cho phim. Trong sách, nhóm Frodo không hề tới Osgiliath.
- Frodo đuổi Sam đi: trên phim, Gollum vu cho Sam ăn vụng bánh lembas và Frodo bảo Sam về nhà. Chuyện này không có trong sách; trong nguyên tác, Sam chưa lần nào bị chủ đuổi.
- Phần kết: phim bỏ hẳn cảnh quận Shire bị tàn phá và được dọn dẹp, vì vậy mất luôn đoạn Sam trồng lại cây, nơi vai người làm vườn của ông khép lại trọn vẹn.
Muốn thấy đúng Sam của Tolkien, nên đọc nguyên tác, đặc biệt các chương cuối Quyển Bốn và chương "Cuộc dọn dẹp quận Shire" ở Quyển Sáu. Bộ Chúa tể những chiếc nhẫn đã có bản dịch tiếng Việt in nhiều lần.
Góc nhìn hôm nay: làm người "cõng" mà không giành gánh
Sam được nhiều người yêu vì ông giống ta: không đặc biệt, chỉ là có mặt. Vài điều có thể mang về đời thường:
- Đừng giành việc của người mình giúp. Người đang đi thi, đang chữa bệnh, đang làm luận văn phải tự mang phần của họ. Việc của ta là giữ nước, giữ bữa ăn, giữ tinh thần.
- Chuẩn bị những thứ nhỏ. Sợi dây thừng tưởng thừa lại là thứ cứu mạng. Người hỗ trợ giỏi hay nghĩ trước một bước về chuyện vặt.
- Trung thành, nhưng đừng khắt khe với người thứ ba. Chuyện Gollum nhắc rằng bảo vệ người thân không có nghĩa là đóng cửa với mọi người khác.
- Sau khi xong việc, quay về trồng cây. Sam không đòi công. Ông sửa lại quê mình, nuôi con, phục vụ cộng đồng. Phần thưởng của người đồng hành thường là được trở về sống tử tế.
Câu hỏi thường gặp
Samwise Gamgee là ai?
Samwise Gamgee là hobbit làm vườn cho Frodo Baggins trong Chúa tể những chiếc nhẫn của Tolkien. Ông theo Frodo suốt chuyến đi tiêu huỷ chiếc Nhẫn và là người duy nhất ở bên Frodo tới núi Diệt Vong.
Sam có từng đeo chiếc Nhẫn không?
Có, trong thời gian ngắn. Khi tưởng Frodo đã chết ở hang Shelob, Sam cầm Nhẫn để đi tiếp, rồi trả lại khi cứu được Frodo khỏi tháp Cirith Ungol. Vì vậy Sam được tính là một trong những người mang Nhẫn.
Sam có đi về phương Tây không?
Theo phụ lục của Tolkien, sau khi vợ là Rosie qua đời, Sam lên thuyền ra đi từ Cảng Xám về phương Tây, như Frodo trước đó. Chi tiết này không có trong phim.
Vì sao Tolkien gọi Sam là người hùng chính?
Trong một lá thư năm 1951, Tolkien nhắc tới Sam như "người hùng chính" khi bàn về nhân vật. Sam đại diện cho lòng can đảm bình thường, không vì danh vọng, điều mà Tolkien coi là cốt lõi của câu chuyện.
Sam trong phim khác sách thế nào?
Phim thêm cảnh Frodo đuổi Sam về và bài nói ở Osgiliath, đều không có trong sách. Phim cũng bỏ phần dọn dẹp quận Shire, nơi Sam trồng lại cây bằng món quà của Galadriel.
