Trà Mã Cổ Đạo: đoàn ngựa thồ chở chè từ Vân Nam, Tứ Xuyên lên Tây Tạng

Trà Mã Cổ Đạo (đường trà – ngựa cổ) là mạng lưới đường mòn nối các vùng trồng chè ở Vân Nam và Tứ Xuyên, Trung Quốc, với cao nguyên Tây Tạng, nơi chè được đổi lấy ngựa và hàng hoá vùng cao. Hàng đi trên lưng la, ngựa thồ theo từng đoàn gọi là mã bang, và ở phía Tứ Xuyên còn trên lưng những người cõng chè. Đây là một trong những tuyến buôn bán cao và hiểm nhất thế giới, sống được nhờ cả một hệ thống hậu cần gồm người dẫn đoàn, người nấu bếp, trạm nghỉ, chợ phiên và cách đóng gói chè thành bánh.

Vì sao lại là chè đổi ngựa

Người Tây Tạng sống trên cao nguyên lạnh, ăn nhiều thịt, sữa, bơ, tsampa (bột lúa mạch rang), và rất cần chè để nấu trà bơ hằng ngày. Cao nguyên lại không trồng được chè. Ngược lại, các triều đại Trung Hoa cần ngựa khoẻ cho quân đội và vận tải, mà ngựa tốt thì sinh ra trên đồng cỏ cao. Hai nhu cầu ấy gặp nhau và tạo nên dòng trao đổi kéo dài nhiều thế kỷ.

Sử sách ghi nhận việc buôn chè với vùng cao đã có từ đời Đường. Tới đời Tống, triều đình lập cơ quan chuyên trách việc đổi chè lấy ngựa ở Tứ Xuyên, thường được gọi là Trà mã ty. Đời Minh tiếp tục quản lý chặt việc này. Về sau, khi nhu cầu ngựa của triều đình giảm, tuyến đường vẫn sống nhờ thương nhân tư, chở chè, muối, đường, vải lên và mang lông thú, da, thuốc vùng cao, len xuống.

Hai nhánh chính

Cả hai nhánh đều đi qua những thung lũng sâu của các con sông lớn chảy song song từ cao nguyên xuống như Kim Sa, Lan Thương (thượng nguồn sông Mê Kông) và Nộ Giang, rồi leo lên những đèo cao hàng nghìn mét. Một chuyến đi trọn tuyến có thể mất nhiều tháng, và đoàn thường phải tính mùa để tránh tuyết chặn đèo hay lũ mùa mưa.

Đoàn mã bang được tổ chức thế nào

Mã bang là đoàn ngựa thồ, la thồ đi buôn. Đoàn nhỏ chỉ vài chục con, đoàn lớn có thể đông hơn nhiều, đi theo nhiều tốp.

Các vai trong đoàn

• Người cầm đầu: quyết định lộ trình, chỗ nghỉ, thương lượng với các thủ lĩnh địa phương và chủ hàng. Người này phải thông thạo đường, thời tiết, phong tục và thường biết nhiều thứ tiếng của các dân tộc trên tuyến.
• Người dắt ngựa: mỗi người lo một nhóm la ngựa, chất hàng, tháo hàng, chăm sóc vết trầy trên lưng con vật.
• Người nấu bếp: đi trước hoặc đến trước một chút để nhóm lửa, nấu cơm, đun trà khi đoàn tới chỗ nghỉ.
• Con ngựa đầu đàn: thường được trang trí và đeo chuông lớn. Tiếng chuông giúp cả đoàn giữ nhịp và báo cho đoàn đi ngược chiều trên đường hẹp biết để tránh.

Những chi tiết như vậy đến từ ký ức của người già ở các thị trấn trên tuyến và từ các khảo cứu dân tộc học thế kỷ 20. Con số cụ thể về quy mô đoàn khác nhau nhiều theo thời kỳ và vùng, nên khi đọc các con số rất lớn, người đọc nên hỏi nguồn.

Chăm con vật là chăm hàng

Với đoàn thồ, con vật vừa là phương tiện vừa là tài sản. Một con la bị trầy lưng do chất hàng lệch có thể phải bỏ lại giữa đường. Vì thế người dắt ngựa cân hàng hai bên cho đều, lót yên kỹ, cho nghỉ ở chỗ có cỏ và nước, và kiểm móng thường xuyên. Đây là kỹ năng hậu cần thầm lặng mà người ngoài ít để ý.

Người cõng chè Tứ Xuyên

Trên nhánh Tứ Xuyên, chặng từ vùng Nhã An lên Khang Định đi qua núi dốc, nhiều đoạn la ngựa đi khó. Ở đó hàng được cõng bằng sức người. Người cõng chè đeo trên lưng những bó chè bánh xếp chồng cao quá đầu. Họ dùng một cây gậy chống hình chữ T: khi mỏi, họ dựng gậy dưới đáy gánh để đỡ sức nặng trong lúc vẫn đứng, rồi đi tiếp. Những ảnh chụp đầu thế kỷ 20 của các nhà du hành phương Tây còn ghi lại hình ảnh này.

Tải trọng của mỗi người cõng được ghi nhận rất nặng so với thể trạng, và tiền công thì thấp. Khi kể về Trà Mã Cổ Đạo, đây là những người đáng được nhắc tên đầu tiên: họ là "đoạn đường" giữa vùng chè và đoàn la ngựa.

Bánh chè: đóng gói là một phần của hậu cần

Chè đi Tây Tạng không đi dưới dạng lá rời. Chè được hấp và ép thành bánh tròn, bánh vuông hay viên gạch, rồi gói lại thành bó. Cách đóng gói này giải quyết nhiều bài toán cùng lúc:

• Gọn: chè ép chiếm ít chỗ hơn chè rời, chất được nhiều hơn lên lưng la.
• Bền: bánh chè ít vỡ vụn, chịu được mưa nắng và va đập trên đường đá.
• Đếm được: mỗi bánh có kích cỡ gần chuẩn, nên chè trở thành một đơn vị trao đổi, có nơi dùng gần như tiền.

Người ta còn kể rằng chè trong những chuyến đi dài, qua độ ẩm và nhiệt độ thay đổi, biến đổi hương vị, và điều này có liên quan tới sự hình thành của chè Phổ Nhĩ lên men. Đây là giả thuyết phổ biến, còn chi tiết quá trình lịch sử thì giới nghiên cứu chè vẫn bàn.

Trạm nghỉ, chợ phiên và thị trấn ven đường

Một tuyến đường dài sống được là nhờ những điểm dừng. Dọc Trà Mã Cổ Đạo có những thị trấn mọc lên để phục vụ đoàn thồ: có quán trọ cho người, sân và chuồng cho la ngựa, lò rèn đóng móng, chợ đổi hàng.

Ở Vân Nam, phố cổ Lệ Giang của người Nạp Tây và trấn Sa Khê với khu chợ Tứ Phương là hai điểm hay được nhắc. Sa Khê còn giữ được quảng trường chợ, sân khấu cổ, cổng thành và nhà trọ cũ. Những nơi như vậy là "trại nền" của đoàn thồ: nghỉ vài ngày, sửa yên cương, mua thêm lương thực, đổi hàng rồi đi tiếp.

Khi đường mòn nhường chỗ cho đường ô tô

Từ giữa thế kỷ 20, những con đường ô tô lên Tây Tạng lần lượt được mở. Xe tải chở được nhiều hơn, nhanh hơn, và đoàn thồ dần biến mất trên các tuyến chính. Một số đoàn nhỏ còn đi ở những vùng hẻo lánh thêm nhiều năm. Ngày nay, nhiều đoạn Trà Mã Cổ Đạo trở thành tuyến đi bộ, du lịch văn hoá, và một số di tích dọc đường được bảo tồn.

Bài học từ những đoàn thồ

Chuyện đoàn mã bang cho thấy một chuyến đi lớn thành công không nhờ một người hùng, mà nhờ một chuỗi người làm đúng việc của mình:

• Người dẫn đoàn hiểu đường và hiểu người: biết thương lượng, biết tôn trọng phong tục từng vùng đi qua.
• Người nấu đi trước: có người lo chỗ nghỉ và bữa ăn trước khi cả nhóm tới, cả nhóm sẽ đi xa hơn.
• Chăm phương tiện như chăm hàng: trong công việc, công cụ và sức khoẻ của người làm cũng là tài sản.
• Đóng gói thông minh: chuẩn hoá đơn vị giúp đếm, chở, trao đổi dễ hơn.
• Nhớ đến người cõng: phía sau mỗi món hàng quen thuộc có những người làm việc nặng nhất mà ít được ghi tên.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các khảo cứu về lịch sử chè và giao thương Hán – Tạng, các phim tài liệu về Trà Mã Cổ Đạo, hoặc nếu đi Vân Nam thì ghé Sa Khê, Lệ Giang và các bảo tàng địa phương. Người Việt quen với ngựa thồ ở vùng cao phía Bắc cũng sẽ thấy nhiều điểm giống trong cách chất hàng và chăm con vật.