Các trạm nghiên cứu ở Nam Cực được tiếp tế chủ yếu vào mùa hè phương nam, từ khoảng tháng Mười Một tới tháng Hai, bằng tàu chở hàng đi sau tàu phá băng, máy bay gắn càng trượt tuyết và những đoàn xe kéo băng qua cao nguyên băng. Gần như mọi thứ dùng trong năm, từ dầu diesel, thực phẩm tới vật liệu xây dựng, phải được đưa vào trong mấy tháng ngắn ngủi ấy. Khi mùa đông tới, nhiều trạm bị cô lập nhiều tháng và chỉ sống bằng kho đã tích sẵn.
Vì sao tiếp tế Nam Cực khó tới vậy
Nam Cực không có cảng thương mại, không có đường bộ nối với lục địa khác, không có nông trại, gần như không có nguồn tài nguyên nào được phép khai thác. Hiệp ước Nam Cực (ký năm 1959) và Nghị định thư Madrid về bảo vệ môi trường (ký năm 1991) đặt lục địa này dành cho hoà bình và khoa học, đồng thời buộc các trạm phải hạn chế tối đa dấu vết để lại.
Vì thế mỗi trạm giống một con tàu đang neo giữa băng: mọi thứ phải mang vào, và phần lớn rác phải mang ra. Biển quanh lục địa đóng băng phần lớn năm. Thời tiết có thể giữ máy bay nằm đất cả tuần. Ở các trạm nằm sâu trong nội địa như trạm Amundsen–Scott ngay tại Cực Nam, nhiệt độ mùa đông xuống dưới âm 60 °C, lạnh tới mức máy bay thông thường không hạ cánh được an toàn.
Mùa hè: cửa sổ ba tháng
Mỗi quốc gia có cách làm riêng, nhưng nhịp chung khá giống nhau. Có thể hình dung qua trạm McMurdo của Mỹ, trạm lớn nhất lục địa, nằm trên đảo Ross:
- Cuối tháng Tám – tháng Mười: các chuyến bay đầu mùa đưa người và hàng nhẹ từ Christchurch, New Zealand, tới đường băng trên băng gần McMurdo.
- Tháng Mười Một – tháng Một: mùa hè cao điểm, dân số trạm tăng lên gấp nhiều lần, máy bay gắn càng trượt bay đi bay về giữa McMurdo, Cực Nam và các trại thực địa.
- Tháng Một – tháng Hai: tàu phá băng mở luồng qua băng biển ở eo McMurdo; tàu chở dầu và tàu chở hàng nối đuôi vào cập cầu tàu, dỡ hàng cho cả năm.
- Cuối tháng Hai: chuyến bay cuối rời Cực Nam; trạm Cực Nam bước vào mùa đông với một nhóm nhỏ người ở lại.
Chuyến tàu hè là sự kiện lớn nhất năm. Nếu tàu không vào được vì băng quá dày, cả năm sau trạm phải sống bằng dự trữ và bay thêm bằng máy bay, vốn đắt hơn nhiều.
Bốn đường tiếp tế chính
| Phương tiện | Chở gì | Mạnh ở đâu | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Tàu chở hàng và tàu chở dầu sau tàu phá băng | Dầu, thực phẩm khô và đông lạnh, xe máy, vật liệu | Chở khối lượng rất lớn một lần | Chỉ tới được các trạm ven biển, phụ thuộc băng biển |
| Máy bay vận tải bánh lốp | Người, hàng gấp, hàng nhẹ | Nhanh, nối với lục địa khác | Cần đường băng trên băng được dọn kỹ, phụ thuộc thời tiết |
| Máy bay gắn càng trượt tuyết | Người, nhiên liệu, hàng cho trạm nội địa và trại thực địa | Hạ cánh được trên tuyết | Tải trọng nhỏ, tốn nhiên liệu |
| Đoàn xe kéo trên băng (traverse) | Chủ yếu nhiên liệu, hàng nặng cho trạm nội địa | Rẻ hơn bay nhiều lần cho hàng nặng | Chậm, cần đường đã dò khe nứt |
Tàu phá băng mở đường
Tàu phá băng có thân dày và mũi được tạo hình để trườn lên tấm băng rồi đè vỡ bằng trọng lượng. Ở McMurdo, nhiều năm liền tàu phá băng của Lực lượng Tuần duyên Mỹ làm việc này. Nước Úc, Trung Quốc, Nam Phi, Nga, Đức và nhiều nước khác cũng có tàu nghiên cứu kiêm tiếp tế riêng cho trạm của mình.
Đoàn xe kéo băng qua cao nguyên
Đường tiếp tế từ McMurdo lên Cực Nam dài khoảng 1.600 km. Từ cuối thập niên 2000, Mỹ dùng tuyến đoàn xe kéo (South Pole Traverse): những chiếc máy kéo bánh xích kéo theo dãy xe trượt chở bồn nhiên liệu mềm, đi nhiều tuần mới tới nơi. Mỗi chuyến đoàn xe thay được nhiều chuyến máy bay. Nga từ lâu cũng tiếp tế cho trạm Vostok trên cao nguyên phía đông bằng đoàn xe kéo đi từ bờ biển.
Mùa đông: sống bằng kho
Khi chuyến bay cuối rời đi, các trạm nội địa như Cực Nam hay Vostok gần như đóng cửa với thế giới bên ngoài trong khoảng tám tháng. Mặt trời lặn hẳn nhiều tháng. Dự trữ phải đủ không chỉ cho mùa đông mà còn có phần dư phòng khi mùa hè năm sau đến muộn.
Kho thực phẩm
Phần lớn thực phẩm là đồ khô, đồ hộp và đồ đông lạnh. Cái lạnh tự nhiên giúp bảo quản, nhưng kho vẫn phải được sắp xếp kỹ: đồ hạn ngắn ở ngoài, đồ hạn dài ở trong, ghi sổ từng lần lấy. Rau quả tươi, mà người ở trạm gọi thân mật là "freshies", chỉ có khi máy bay tới. Khi chuyến cuối mùa đi rồi, quả táo cuối cùng trở thành món quý.
Một số trạm có phòng trồng rau thuỷ canh nhỏ dưới đèn, như ở trạm Cực Nam. Rau xanh từ phòng đó không đủ thay thực phẩm chở vào, nhưng góp phần lớn vào tinh thần của người trú đông.
Nhiên liệu
Nhiên liệu là thứ được đếm kỹ nhất. Nó chạy máy phát điện, sưởi, nấu nước từ tuyết, chạy xe. Nhiều trạm dùng một loại nhiên liệu chung cho cả máy phát, máy bay và xe để dễ quản lý kho. Thiếu nhiên liệu ở trạm mùa đông là thiếu điện, thiếu nhiệt, thiếu nước uống cùng lúc.
Cứu thương mùa đông
Một ca bệnh nặng giữa mùa đông là tình huống khó nhất. Trong lịch sử trạm Cực Nam đã có vài chuyến bay cứu thương mùa đông hiếm hoi bằng máy bay cánh quạt nhỏ, mỗi chuyến là một quyết định rủi ro lớn. Vì vậy người trú đông được khám kỹ trước khi đi, và mỗi trạm có bác sĩ cùng kho thuốc tính cho cả mùa.
Rác đi ngược chiều hàng
Hậu cần Nam Cực không chỉ có chiều vào. Theo Nghị định thư Madrid, các nước phải đưa phần lớn chất thải rắn ra khỏi lục địa. Rác được phân loại ngay tại trạm, ép thành kiện, đóng thùng, rồi chất lên chính con tàu đã chở hàng tới để mang về. Ở nhiều trạm, nước thải được xử lý tại chỗ, còn kim loại, nhựa, pin, dầu thải đều được gom về.
Trong những năm trước đó, một số trạm từng đổ rác ra bãi hoặc xuống biển. Việc dọn những bãi rác cũ ấy là phần việc kéo dài nhiều năm của các chương trình Nam Cực, và là lời nhắc rằng hậu cần tốt thì phải tính cả đường đi của thứ mình bỏ lại.
Những người làm cho trạm sống
Khi nghe về Nam Cực, người ta nghĩ tới nhà khoa học khoan lõi băng hay đếm chim cánh cụt. Nhưng trên một trạm lớn, phần đông người là nhân viên hỗ trợ: thợ máy, thợ điện, thợ ống nước, lái máy kéo, người điều hành kho, đầu bếp, nhân viên rửa bát, người lái máy ủi dọn đường băng, kỹ sư thông tin, nhân viên phòng cháy. Nhà khoa học nào cũng biết rằng không có những người đó, không một mũi khoan nào chạy.
Người trực kho là ví dụ rõ nhất. Họ nhận hàng từ tàu, đối chiếu với đơn, xếp vào kho lạnh và kho khô, rồi suốt mùa đông cấp phát từng thùng. Một lỗi đếm nhỏ vào tháng Hai có thể thành chuyện lớn vào tháng Bảy.
Bài học cho đời thường
Không ai trong chúng ta sống ở Nam Cực, nhưng cách các trạm lo hậu cần có nhiều điều dùng được:
- Tận dụng cửa sổ: có những giai đoạn ngắn mà mọi việc dễ làm hơn hẳn. Gom việc nặng vào đó, đừng để tới mùa khó.
- Dự trữ có phần dư: tính đủ không phải là tính vừa khít. Luôn có một khoản phòng khi chuyến hàng tiếp theo đến muộn.
- Một loại nhiên liệu cho nhiều máy: chuẩn hoá công cụ và quy trình giúp giảm rối khi thiếu người.
- Tính cả đường ra: dọn dẹp, bàn giao, đóng gói rác là một phần của kế hoạch, không phải việc làm sau cùng nếu còn sức.
- Nhìn thấy người hỗ trợ: trong mọi tổ chức, tỷ lệ người "chạy trạm" thường cao hơn ta nghĩ. Hỏi họ cần gì trước khi đòi họ làm thêm.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc trang của các chương trình Nam Cực quốc gia như Chương trình Nam Cực Mỹ, Khảo sát Nam Cực Anh, Chương trình Nam Cực Úc, nơi thường đăng nhật ký mùa hè, ảnh tàu tiếp tế và tuyển nhân viên hỗ trợ. Hội đồng các nhà quản lý chương trình Nam Cực quốc gia (COMNAP) cũng công bố tài liệu về hậu cần và an toàn chung.
Câu hỏi thường gặp
Trạm Nam Cực được tiếp tế bằng cách nào?
Chủ yếu bằng tàu chở hàng và tàu chở dầu đi sau tàu phá băng, máy bay vận tải, máy bay gắn càng trượt tuyết và đoàn xe kéo trên băng. Hầu hết việc tiếp tế dồn vào mùa hè phương nam, khoảng tháng Mười Một tới tháng Hai.
Mùa đông ở Nam Cực có máy bay tới trạm không?
Với các trạm nội địa như Cực Nam, gần như không có chuyến bay nào trong khoảng tám tháng mùa đông vì quá lạnh và tối. Chỉ có vài chuyến cứu thương hiếm hoi trong lịch sử, và mỗi chuyến đều là quyết định rủi ro cao.
Người ở trạm Nam Cực ăn gì?
Chủ yếu đồ khô, đồ hộp và đồ đông lạnh được chở vào trong mùa hè. Rau quả tươi chỉ có khi máy bay tới, một số trạm có phòng trồng rau thuỷ canh nhỏ để bổ sung.
Rác ở Nam Cực đi đâu?
Theo Nghị định thư Madrid về bảo vệ môi trường, phần lớn chất thải rắn phải được phân loại, đóng kiện và đưa ra khỏi lục địa, thường bằng chính con tàu đã chở hàng tới.
South Pole Traverse là gì?
Là tuyến đoàn xe kéo của Mỹ đi từ trạm McMurdo lên trạm Cực Nam, dài khoảng 1.600 km. Máy kéo bánh xích kéo các xe trượt chở bồn nhiên liệu, thay cho nhiều chuyến máy bay tốn kém.
