Hậu cần leo núi 8.000 m: trại nền, trại cao, bình oxy và lịch luân chuyển

Hậu cần một cuộc leo núi 8.000 m là chuỗi việc đưa người, lều, bếp, nhiên liệu, dây cố định và bình oxy lên từng nấc độ cao theo đúng thứ tự, đúng lúc. Người leo chỉ đứng trên đỉnh vài chục phút, nhưng để có mấy chục phút ấy, cả đoàn phải dựng một trại nền, ba bốn trại cao và hàng nghìn mét dây trong suốt nhiều tuần. Phần lớn thành bại của một mùa leo được quyết định ở dưới thấp, trong những bảng kê đồ và lịch luân chuyển, trước khi ai đó buộc dây lên đỉnh.

Vì sao núi càng cao càng cần hậu cần

Ở mực nước biển, một người thiếu ăn một bữa thì đói. Trên 7.000 m, thiếu một bình gas có thể nghĩa là không nấu được nước, và không có nước thì cơ thể khô kiệt rất nhanh trong không khí lạnh, khô. Ở độ cao đó áp suất không khí chỉ còn khoảng một phần ba so với mặt biển, nên mỗi bước đi đều nặng nề, mỗi kilôgam mang trên lưng đều đắt giá.

Vì vậy người leo núi cao nói về "dòng đồ" giống như kỹ sư nói về dòng chảy: thứ gì cần ở trên phải được mang lên trước, đặt sẵn, và người leo chỉ đi lên khi các tầng dưới đã đầy. Nếu dòng ấy đứt ở một khúc, mọi kế hoạch phía trên đều treo.

Hai kiểu leo, hai kiểu hậu cần

Các đoàn thám hiểm thập niên 1950 trên dãy Himalaya đều đi kiểu đoàn lớn, với hàng trăm người khuân vác đưa đồ từ thung lũng lên trại nền. Từ thập niên 1970, một số nhà leo núi chuyển sang kiểu alpine trên các đỉnh 8.000 m, xem đó là cách leo "sạch" hơn. Ngày nay, phần lớn khách leo Everest vẫn đi theo kiểu đoàn lớn do các công ty dịch vụ tổ chức.

Trại nền: thị trấn tạm dưới chân núi

Trại nền (base camp) là trái tim của mọi cuộc leo kiểu đoàn lớn. Ở phía nam Everest, thuộc Nepal, trại nền nằm trên sông băng Khumbu, cao khoảng 5.300–5.400 m. Ở phía bắc, thuộc Tây Tạng, xe tải chạy được tới trại nền rồi đồ đạc tiếp tục lên trại tiền tiêu bằng đàn bò yak.

Đường vào phía nam không có đường xe. Người leo thường bay tới sân bay nhỏ ở Lukla rồi đi bộ khoảng một tuần qua các bản người Sherpa, vừa đi vừa thích nghi độ cao. Đồ đạc của đoàn được người khuân vác, bò yak và bò lai (dzo) chở lên từng chặng.

Trong trại nền có gì

• Lều bếp và lều ăn: đầu bếp nấu cho cả đoàn suốt mùa leo, thường kéo dài sáu đến tám tuần.
• Kho đồ: thùng thực phẩm, bình gas, dây, cọc tuyết, bình oxy được đánh số và ghi sổ.
• Lều liên lạc: điện thoại vệ tinh, máy nhận bản tin thời tiết, bộ đàm, pin mặt trời.
• Lều y tế: nhiều mùa có trạm khám của các tổ chức y tế tình nguyện đặt ở trại nền.
• Nhà vệ sinh có thùng chứa: chất thải được gom và mang xuống, không để lại trên sông băng.

Người đứng sau trại nền thường không lên đỉnh: trưởng trại, đầu bếp, phụ bếp, người trực bộ đàm. Họ là "tầng đáy" của dòng đồ. Chỉ cần lều bếp chạy đều, người leo đi xuống mệt lả sẽ có cháo nóng, nước sạch và chỗ ngủ ấm, đủ để hồi sức cho lượt lên tiếp theo.

Các trại cao và dây cố định

Trên tuyến phía nam Everest, các đoàn thường dùng bốn trại phía trên trại nền. Độ cao dưới đây là ước lượng phổ biến, mỗi mùa có thể xê dịch theo chỗ dựng lều:

1. Trại 1 khoảng 6.000 m, ngay sau thác băng Khumbu.
2. Trại 2 khoảng 6.400 m trong thung lũng Western Cwm, thường được dựng như một trại nền thứ hai, có bếp.
3. Trại 3 khoảng 7.100–7.200 m trên vách băng Lhotse.
4. Trại 4 khoảng 7.900 m ở yên ngựa South Col, điểm xuất phát lượt lên đỉnh.

Đường qua thác băng Khumbu được một đội chuyên trách gọi là "bác sĩ thác băng" (Icefall Doctors) mở mỗi mùa: họ bắc thang nhôm qua khe nứt, căng dây và sửa đường khi băng dịch chuyển. Phía trên, các đoàn và các công ty thường góp người, góp tiền để căng dây cố định tới tận đỉnh. Một khúc dây chưa căng có thể khiến cả trăm người phải chờ.

Để dựng một trại cao, đồ phải được chuyển lên trước nhiều chuyến. Lều, túi ngủ, bếp, gas, thực phẩm, bình oxy cho lượt lên đỉnh đều phải nằm sẵn ở Trại 4 trước khi khách tới. Phần lớn việc chuyển đồ này do các thợ leo người Sherpa và các dân tộc vùng cao Nepal đảm nhận, họ đi lại trên tuyến nhiều lần hơn bất cứ khách leo nào.

Lịch luân chuyển: leo cao, ngủ thấp

Cơ thể cần thời gian để thích nghi với không khí loãng: tăng hồng cầu, thở sâu hơn, điều chỉnh tuần hoàn. Không có cách nào ép nhanh quá trình này. Vì thế lịch của một mùa leo được xếp theo các vòng luân chuyển, theo nguyên tắc quen thuộc "leo cao, ngủ thấp":

• Vòng 1: lên Trại 1, có khi chạm Trại 2, rồi về trại nền nghỉ.
• Vòng 2: ngủ ở Trại 2, đi chạm Trại 3, rồi lại về.
• Vòng 3: ngủ một đêm ở Trại 3 hoặc gần đó, rồi về trại nền, có đoàn còn xuống hẳn thung lũng thấp hơn để hồi sức.
• Lượt lên đỉnh: đi một mạch từ trại nền lên Trại 2, Trại 3, Trại 4, rồi lên đỉnh trong đêm và quay về.

Mỗi vòng luân chuyển cũng là một chuyến chở đồ. Người leo mang theo một phần đồ cá nhân, để lại ở trại trên. Như vậy hậu cần và thích nghi độ cao đi cùng một nhịp: cơ thể lên dần, đồ cũng lên dần.

Bình oxy, bếp và nước: ba thứ không được thiếu

Bình oxy

Phần lớn người leo Everest theo dịch vụ dùng oxy đóng bình từ Trại 3 hoặc Trại 4 trở lên. Mỗi người cần nhiều bình cho lượt lên đỉnh và đường xuống, chưa kể bình dự phòng cho cấp cứu. Bình rỗng là rác kim loại nặng; nhiều đoàn hiện nay có thoả thuận mang bình về, và chính phủ Nepal cũng đặt ra quy định về mang rác xuống núi.

Leo không dùng oxy là chuyện khác hẳn, được giới leo núi coi là thử thách riêng. Các đoàn đó vẫn cần hậu cần, chỉ là nhẹ hơn ở khâu bình.

Bếp và nước

Trên trại cao, nước gần như chỉ có từ băng tuyết đun chảy. Đun tuyết tốn nhiên liệu và thời gian hơn ta tưởng, vì tuyết xốp chứa nhiều không khí, một nồi tuyết đầy chỉ ra một ít nước. Người leo ở độ cao lớn mất nước rất nhanh qua hơi thở, nên mỗi tối trong lều thường dành nhiều giờ chỉ để đun nước cho hôm sau. Tính thiếu gas là tính thiếu nước.

Thực phẩm

Ở trại nền, đầu bếp nấu bữa đủ món. Càng lên cao, người ta càng ăn kém vì độ cao làm mất cảm giác thèm ăn. Thực đơn trại cao vì vậy thiên về đồ dễ nuốt, nhẹ: mì, súp, đồ khô ăn liền, đồ ngọt, trà. Một đầu bếp giỏi ở trại nền biết rằng bữa ăn ngon trong mấy ngày nghỉ quan trọng không kém bất cứ món đồ leo nào.

Thời tiết và cửa sổ lên đỉnh

Trên đỉnh Everest phần lớn thời gian trong năm có gió mạnh do luồng gió tây trên cao (jet stream) thổi ngang qua. Vào cuối mùa xuân, trước khi gió mùa tây nam tới, luồng gió này thường dịch lên phía bắc và để lại vài ngày gió nhẹ. Đó là "cửa sổ thời tiết", và phần lớn các lần lên đỉnh Everest từ phía Nepal rơi vào khoảng nửa cuối tháng Năm.

Các đoàn lớn thường mua bản tin thời tiết chuyên biệt cho từng ngày. Người trực liên lạc ở trại nền là người đọc bản tin, báo cho trưởng đoàn, và từ đó cả dòng đồ được lên dây cót: ai lên lúc nào, bình nào mang lên, ai trực ở Trại 2 để đón người xuống. Khi nhiều đoàn cùng chọn một cửa sổ hẹp, tuyến dây cố định bị dồn ứ, chuyện đã thành vấn đề an toàn và được báo chí nói nhiều.

Người đứng sau và cách làm "người yểm trợ tốt" trong đời thường

Trong những cuốn sách về Everest năm 1953, người đọc nhớ hai cái tên lên đỉnh. Nhưng chính trưởng đoàn John Hunt đã thiết kế đoàn theo từng tốp, mỗi tốp đưa đồ và người lên một nấc rồi lui xuống, để hai người cuối cùng có đủ sức và đủ đồ ở trên cao. Cách xếp tầng ấy, với bao người làm "bậc thang", là bài học cốt lõi của hậu cần leo núi.

Có mấy điều có thể mang về dùng ở nhóm, ở nhà, ở chỗ làm:

• Lo tầng dưới trước: trong dự án nào cũng có những việc "trại nền" như kho, lịch, liên lạc. Làm tốt những thứ đó thì người phía trước mới đi xa được.
• Đặt đồ trước khi cần: chuẩn bị sẵn tài liệu, công cụ, quyết định cho người khác trước khi họ chạm tới bước đó.
• Tính dư cho đường về: người leo chết nhiều nhất trên đường xuống. Kế hoạch nào cũng nên có phần dự trữ cho lúc mọi người mệt nhất.
• Ghi công tầng đáy: nhắc tên người nấu, người khuân, người trực máy khi kể về thành công.

Muốn đọc thêm, có thể tìm hồi ký về cuộc thám hiểm Everest 1953 của John Hunt, các sách và phim tài liệu về nghề thợ leo người Sherpa, hoặc báo cáo mùa leo do các tổ chức ở Nepal công bố. Ở Việt Nam, những người tập leo núi nên bắt đầu từ các câu lạc bộ có hướng dẫn viên được chứng nhận và học lớp an toàn trước khi nghĩ tới núi cao.