Thu âm hiện trường: người cầm boom và kỹ sư âm thanh trên phim trường

Thu âm hiện trường là việc ghi lại lời thoại và âm thanh ngay lúc quay phim, do tổ âm thanh gồm kỹ sư thu âm hiện trường (production sound mixer) và người cầm cần micro (boom operator) đảm nhận. Người cầm boom giơ một micro định hướng trên cây sào dài, giữ nó sát diễn viên nhất có thể mà không lọt vào khung hình và không để bóng đổ lên cảnh. Tiếng thu tốt ở hiện trường giữ được hơi thở, cảm xúc thật của buổi diễn, thứ mà thu lại sau trong phòng thu rất khó tái tạo.

Tổ âm thanh hiện trường gồm những ai

Ở đoàn phim nhỏ, một người có thể vừa thu vừa cầm boom. Nhưng với cảnh nhiều nhân vật, hai việc này cần hai người, vì người cầm boom phải tập trung hoàn toàn vào vị trí cây sào, còn kỹ sư phải tập trung vào tai nghe và các mức thu.

Người cầm boom: chiến đấu với khung hình và bóng đổ

Micro gần miệng thì tiếng rõ, ấm, ít lẫn tạp âm. Micro xa thì tiếng mỏng, vang, lẫn tiếng xe ngoài đường. Người cầm boom vì thế luôn muốn đưa micro sát nhất. Nhưng có hai giới hạn: mép trên khung hình, và ánh sáng.

• Khung hình. Trước mỗi cú máy, người cầm boom hỏi người quay máy mép khung ở đâu, rồi hạ micro xuống cho tới khi người quay nói "thấy rồi", sau đó nâng lên một chút. Khi máy quay thay đổi cỡ cảnh trong một lần quay, họ phải nâng hạ theo.
• Bóng đổ. Cây sào và micro dưới đèn phim trường dễ in bóng lên tường hoặc lên mặt diễn viên. Người cầm boom phải phối hợp với tổ ánh sáng để tìm góc giơ không tạo bóng, có khi đề nghị chỉnh một đèn.
• Theo người nói. Trong cảnh đối thoại, micro định hướng phải xoay về người đang nói. Người cầm boom học thuộc thoại để xoay trước nửa nhịp, không để câu đầu bị hụt.

Việc này đòi hỏi sức bền. Giơ một cây sào dài qua đầu trong nhiều phút, giữ yên tuyệt đối để không gây tiếng cọ, rồi lặp lại hàng chục lần mỗi ngày, là thứ chỉ quen việc mới chịu được. Người trong nghề thường có thói quen đứng, tư thế giữ sào riêng để bảo vệ vai và lưng.

Micro cài áo: giải pháp và rắc rối

Khi máy quay ở xa, cảnh rộng hay nhân vật di chuyển nhiều, micro cài áo nhỏ gắn trên người diễn viên là giải pháp. Nhưng nó có rắc rối riêng: tiếng vải cọ, tiếng nhịp tim khi đặt gần ngực, tiếng thay đổi khi diễn viên quay đầu. Trợ lý âm thanh phải giấu micro trong quần áo sao cho không lộ, không cọ, và việc này cần phối hợp với bộ phận phục trang. Đây cũng là lúc tổ âm thanh làm việc rất gần diễn viên, nên người làm nghề luôn hỏi ý, giải thích trước khi gắn, và tôn trọng sự riêng tư.

Các kỹ sư thu âm thường ghi cả hai nguồn, boom và micro cài áo, trên các rãnh riêng, để người dựng âm thanh sau này chọn hoặc trộn.

Những việc ít ai biết của kỹ sư thu âm hiện trường

Ghi "tiếng phòng"

Mỗi bối cảnh có một sự im lặng riêng: tiếng điều hoà rì rì, tiếng gió ngoài cửa, tiếng tủ lạnh. Sau khi quay một cảnh, kỹ sư thường đề nghị cả đoàn đứng im khoảng nửa phút đến một phút để ghi "tiếng phòng" (room tone). Người dựng dùng đoạn này để lấp các khoảng hở khi cắt ghép thoại, nếu không chỗ cắt sẽ nghe hụt như rơi vào khoảng chân không. Đây là một trong những lúc lạ nhất trên phim trường: hàng chục người đứng im phăng phắc, không ai nói gì.

Thu riêng câu thoại

Khi một lần quay có hình đẹp mà tiếng hỏng vì máy bay bay qua hay xe máy rồ ga, kỹ sư có thể xin diễn viên nói lại câu đó ngay tại chỗ, không quay hình, để có tiếng sạch với cùng giọng, cùng không gian. Cách này thường đỡ tốn kém hơn nhiều so với gọi diễn viên quay lại phòng thu sau này.

Báo cáo âm thanh

Mỗi lần quay, kỹ sư ghi chú rãnh nào là micro nào, lần nào tốt, lần nào có tạp âm ở giây thứ mấy. Bản báo cáo này đi theo dữ liệu tới phòng dựng, giúp người dựng tiết kiệm hàng giờ dò tìm.

Một chút lịch sử: từ hộp cách âm đến micro trên sào

Khi phim có tiếng bùng nổ cuối thập niên 1920, sau thành công của The Jazz Singer năm 1927, các đoàn phim gặp đủ thứ rắc rối. Máy quay kêu to đến mức phải đặt trong buồng cách âm, khiến máy gần như không di chuyển được. Micro thời đầu nặng và cố định, diễn viên phải đứng sát chỗ giấu micro trong bình hoa hay sau tấm rèm mới thu được tiếng. Phim Singin' in the Rain (1952) đã chế giễu lại thời kỳ này bằng cảnh nữ diễn viên quay đầu tránh khỏi bụi cây giấu micro khiến tiếng lúc to lúc nhỏ.

Cây sào micro ra đời chính để giải phóng diễn viên khỏi chỗ đứng cố định: micro đi theo người, thay vì người đi tìm micro. Từ đó đến nay, nguyên lý vẫn vậy, chỉ là micro nhẹ hơn, nhạy hơn và tín hiệu đi qua sóng không dây thay cho dây cáp dài.

Ở Việt Nam: thu tiếng đồng bộ

Trong nhiều thập kỷ, không ít phim Việt quay không thu tiếng hiện trường, rồi lồng tiếng toàn bộ trong phòng thu sau đó, vì điều kiện thiết bị và vì bối cảnh ồn. Người làm nghề gọi cách thu tại chỗ là thu tiếng đồng bộ hoặc thu tiếng trực tiếp. Những năm gần đây, phim điện ảnh và phim truyền hình đầu tư hơn đã chuyển dần sang thu tiếng đồng bộ, và khán giả cảm nhận được sự khác biệt: giọng nói khớp không gian, hơi thở thật, cảm xúc liền mạch hơn. Nghề cầm boom và thu âm hiện trường vì thế đang cần thêm người trẻ.

Góc nhìn hôm nay: lắng nghe để người khác được nghe

Tổ âm thanh hiện trường là những người lắng nghe chuyên nghiệp. Họ không được nói trong lúc quay, không được xuất hiện trong hình, nhưng câu thoại bạn nhớ nhất trong một bộ phim có thể đã đi qua cây sào của họ. Vài điều đáng học:

1. Đến gần nhất có thể mà không lấn vào khung. Hỗ trợ tốt là ở đủ gần để giúp được, nhưng không chen vào chỗ của người khác.
2. Đòi một phút im lặng khi cần. Kỹ sư thu âm dám xin cả đoàn đứng im. Đôi khi người hỗ trợ phải mạnh dạn đề nghị điều mà nhóm cần, dù trông có vẻ phiền.
3. Nghe trước nửa nhịp. Người cầm boom học thuộc thoại để xoay micro kịp lúc. Hiểu kế hoạch của người mình hỗ trợ giúp mình có mặt đúng lúc, không chạy theo sau.

Muốn cảm nhận nghề này, lần tới xem phim hãy để ý tiếng nói của nhân vật khi họ đi từ phòng này sang phòng khác, hay khi họ thì thầm. Khi bạn không nhận ra điều gì bất thường, đó là lúc tổ âm thanh đã làm tốt nhất.