Thợ trang điểm phim làm nhiều hơn việc làm đẹp diễn viên: họ giữ cho gương mặt nhân vật khớp nhau qua hàng chục ngày quay không theo thứ tự, làm nhân vật già đi, mệt đi, bẩn đi đúng theo câu chuyện, và chỉnh lớp trang điểm cho hợp với ánh sáng và máy quay. Mỗi sáng, họ là những người đầu tiên của đoàn phim làm việc với diễn viên, thường trước cả khi trời sáng. Giải Oscar dành riêng cho hoá trang chỉ trở thành hạng mục thường niên từ lễ trao giải năm 1982.
Trang điểm phim khác trang điểm thường thế nào
Trang điểm cho một buổi tiệc chỉ cần đẹp trong vài giờ, dưới mắt người thật. Trang điểm phim phải đẹp, hoặc đúng là không đẹp, dưới ánh đèn mạnh, trước ống kính có thể quay cận tới từng lỗ chân lông, và giữ được qua nhiều lần quay trong một ngày nóng bức.
| Khía cạnh | Trang điểm đời thường | Trang điểm phim |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Làm người đó đẹp theo ý họ | Làm ra gương mặt của nhân vật, đúng thời điểm trong câu chuyện |
| Người xem | Mắt thường, khoảng cách xa | Ống kính, có khi cận cảnh trên màn hình lớn |
| Thời gian giữ | Một buổi | Cả ngày quay, dặm lại liên tục giữa các lần quay |
| Tính lặp lại | Không cần giống hệt hôm qua | Phải giống hệt cảnh trước đó, kể cả khi quay cách nhau hàng tháng |
| Ánh sáng | Ánh sáng tự nhiên, đèn phòng | Đèn phim trường, nhiều nhiệt độ màu khác nhau |
Giữ khớp: công việc âm thầm nhất của nghề
Phim gần như không bao giờ quay theo thứ tự kịch bản. Cảnh nhân vật vừa bị ngã ở phút thứ ba mươi có thể được quay vào tuần cuối; cảnh ngay sau đó lại quay từ ngày đầu. Thợ trang điểm phải đảm bảo vết bầm trên má, độ đỏ của mắt sau khi khóc, mức bụi bám trên da nhân vật khớp nhau giữa hai cảnh liền mạch, dù hai cảnh ấy quay cách nhau nhiều tuần.
Để làm được, bộ phận trang điểm lập một bảng theo dõi riêng cho từng nhân vật, gọi là bảng tiến trình hoặc "breakdown". Nó ghi rõ ở từng cảnh, nhân vật đang ở ngày thứ mấy trong câu chuyện, có vết thương gì, mệt hay tỉnh, vừa ra nắng hay vừa dầm mưa. Họ chụp ảnh gương mặt diễn viên ở mọi góc sau mỗi lần trang điểm và trước mỗi cảnh, rồi lưu theo số cảnh. Ngày quay sau, ảnh đó là bản mẫu để làm lại y hệt.
- Tiến trình thời gian trong truyện. Một nhân vật lạc giữa rừng mười ngày phải gầy đi, sạm đi, bẩn dần theo từng ngày, không được nhảy cóc.
- Thời tiết và hoạt động. Mồ hôi sau khi chạy, da đỏ sau khi đứng gió lạnh.
- Tuổi tác. Phim kể nhiều thập kỷ đòi hỏi làm diễn viên già đi hoặc trẻ lại, từ vài nếp nhăn đến cả lớp hoá trang dày.
Lịch sử ngắn của nghề trang điểm điện ảnh
Từ lớp phấn sân khấu đến phấn cho máy quay
Những năm đầu, diễn viên điện ảnh dùng phấn sân khấu dày, vốn làm cho người ngồi hàng ghế xa nhìn thấy. Trên phim, lớp ấy trông như mặt nạ. Phim đen trắng thời đầu còn nhạy với màu sắc theo cách khác mắt người, khiến môi đỏ hiện ra gần như đen. Các thợ trang điểm phải tự thử nghiệm màu và chất liệu sao cho trên phim trông tự nhiên.
Max Factor, một thợ làm tóc và mỹ phẩm gốc Ba Lan lập nghiệp ở Los Angeles, là một trong những người đi đầu, phát triển các loại phấn mỏng hơn, hợp với máy quay. Khi phim màu Technicolor phổ biến cuối thập niên 1930, hãng của ông đưa ra loại phấn nền mới phù hợp với đèn và phim màu, rồi chính những sản phẩm ấy đi ra thị trường cho phụ nữ bình thường. Nhiều thói quen trang điểm đời thường thế kỷ 20 bắt nguồn từ phim trường.
Thời các hãng phim lớn
Ở Hollywood thời hoàng kim, mỗi hãng phim có bộ phận trang điểm riêng với trưởng bộ phận nổi tiếng. Gia đình Westmore là ví dụ hay được nhắc: nhiều anh em trong nhà cùng đứng đầu bộ phận trang điểm của các hãng khác nhau, tạo nên gương mặt cho rất nhiều ngôi sao thời ấy.
Con đường đến tượng vàng
Trong nhiều thập kỷ, Viện Hàn lâm chỉ trao giải danh dự cho trang điểm khi gặp tác phẩm quá nổi bật. William Tuttle nhận giải danh dự với 7 Faces of Dr. Lao, John Chambers nhận giải danh dự với những gương mặt loài vượn trong Planet of the Apes. Đến lễ trao giải năm 1982, hạng mục hoá trang chính thức trở thành giải thường niên, người thắng đầu tiên là Rick Baker với An American Werewolf in London. Đầu thập niên 2010, tên hạng mục được đổi thành "Hoá trang và làm tóc" để ghi nhận cả những người làm tóc vốn làm việc cạnh thợ trang điểm.
Thời máy quay độ phân giải cao
Máy quay kỹ thuật số và màn hình sắc nét đã đổi cách làm nghề. Lớp phấn dày từng che khuyết điểm trên phim nhựa giờ lộ rõ như vết bột. Thợ trang điểm chuyển sang lớp mỏng hơn, dùng kỹ thuật phun sương, chú ý tới từng vùng da nhỏ. Mục tiêu là trông như không trang điểm gì, dù thực ra đã làm rất kỹ. Ngược lại, phần hoá trang hiệu ứng như vết thương giả, chân tay giả bằng silicon phải tinh xảo hơn bao giờ hết, vì máy quay nhìn thấy hết; đó là một chuyên môn riêng, thường do xưởng hoá trang hiệu ứng đảm nhận.
Thợ trang điểm và diễn viên: một mối quan hệ đặc biệt
Ghế trang điểm là chỗ diễn viên ngồi lâu nhất mỗi ngày ngoài lúc quay. Nhiều người kể rằng thời gian đó là lúc họ chuẩn bị tâm lý cho vai, đọc lại thoại, hoặc đơn giản là được yên. Thợ trang điểm giỏi biết khi nào nên nói chuyện, khi nào nên im lặng. Họ cũng là người đứng gần diễn viên nhất ngay trước khi máy chạy, dặm lại mồ hôi, chỉnh một sợi tóc, và thường là người thấy đầu tiên khi diễn viên mệt hoặc không ổn.
Vì vậy nhiều ngôi sao đi đâu cũng mang theo thợ trang điểm quen, giống như mang theo một người đồng nghiệp tin cậy.
Ở Việt Nam
Nghề trang điểm phim ở Việt Nam phát triển mạnh cùng phim truyền hình, quảng cáo và phim điện ảnh từ những năm 2000 trở lại đây. Nhiều người xuất thân từ trang điểm cô dâu, trang điểm sân khấu rồi chuyển sang phim, học thêm cách làm việc với ánh sáng và máy quay. Các phim cổ trang, phim kể nhiều thời kỳ đặt ra yêu cầu khó về hoá trang tuổi tác và kiểu tóc theo từng thời, đòi hỏi thợ trang điểm phải tra cứu ảnh tư liệu, tranh cũ để làm đúng.
Góc nhìn hôm nay: người chuẩn bị cho người khác bước ra
Trang điểm phim là kiểu hỗ trợ rất gần, rất riêng tư. Vài điều đáng học:
- Lưu lại để làm lại được. Ảnh và bảng tiến trình của thợ trang điểm là kỷ luật ghi chép. Trong công việc, ghi lại cách mình đã làm giúp người khác, và chính mình, làm lại y như vậy khi cần.
- Đẹp nhất là khi không ai thấy dấu tay mình. Lớp trang điểm tốt là lớp không ai nhận ra. Sự giúp đỡ tốt nhiều khi cũng thế.
- Quan sát người mình hỗ trợ. Thợ trang điểm là người thấy diễn viên mệt đầu tiên. Ở nhà hay ở chỗ làm, để ý những tín hiệu nhỏ của người bên cạnh là bước đầu của việc giúp đúng lúc.
Muốn tìm hiểu tiếp, có thể xem các phim từng đoạt giải hoá trang và chú ý những thay đổi nhỏ trên gương mặt nhân vật qua từng giai đoạn của câu chuyện; đó là nơi tay nghề thật lộ ra.
Câu hỏi thường gặp
Thợ trang điểm phim làm những gì?
Họ tạo gương mặt nhân vật theo kịch bản, giữ cho gương mặt ấy khớp nhau giữa các cảnh quay không theo thứ tự, và dặm lại liên tục trong ngày quay. Họ cũng làm già, làm mệt, làm bẩn nhân vật theo diễn biến câu chuyện.
Oscar hoá trang bắt đầu trao từ năm nào?
Hạng mục hoá trang trở thành giải thường niên từ lễ trao giải năm 1982, người thắng đầu tiên là Rick Baker với An American Werewolf in London. Trước đó chỉ có một số giải danh dự cho tác phẩm đặc biệt.
Vì sao diễn viên phải trang điểm dù đóng vai người bình thường?
Vì đèn phim trường và máy quay làm da trông khác mắt thường: bóng dầu, đỏ, xỉn màu. Lớp trang điểm mỏng giúp gương mặt trông tự nhiên trên màn hình và giữ đồng nhất qua nhiều cảnh.
Trang điểm phim khác hoá trang hiệu ứng thế nào?
Trang điểm phim lo gương mặt hằng ngày của nhân vật, độ khớp giữa các cảnh và sự thay đổi nhẹ theo câu chuyện. Hoá trang hiệu ứng làm những thứ lớn hơn như vết thương giả, mặt nạ silicon, sinh vật, thường do chuyên gia riêng đảm nhiệm.
Max Factor có liên quan gì đến điện ảnh?
Max Factor là thợ làm mỹ phẩm ở Los Angeles, một trong những người đầu tiên làm phấn trang điểm riêng cho máy quay phim. Nhiều sản phẩm làm cho phim trường về sau được bán rộng rãi cho người tiêu dùng.
