Passepartout trong Vòng quanh thế giới 80 ngày: người hầu cứu chuyến đi

Passepartout là người hầu người Pháp của quý ông Phileas Fogg trong tiểu thuyết Vòng quanh thế giới trong 80 ngày của Jules Verne, in thành sách năm 1873. Fogg đặt cược 20.000 bảng rằng mình đi vòng quanh Trái Đất trong 80 ngày; Passepartout là người theo ông suốt chuyến đi, gây ra không ít rắc rối nhưng cũng cứu chuyến đi nhiều lần. Fogg là chiếc đồng hồ chạy đúng giờ; Passepartout là trái tim của câu chuyện.

Passepartout là ai

Ở chương đầu, Fogg vừa đuổi người hầu cũ chỉ vì nước cạo râu nóng 84 độ F thay vì 86 độ. Sáng hôm ấy, một chàng trai Paris khoảng ba mươi tuổi tới xin việc. Anh tự giới thiệu đã từng làm ca sĩ hát rong, diễn viên xiếc cưỡi ngựa, người đi dây, thầy dạy thể dục và lính cứu hoả ở Paris. Giờ anh muốn một chỗ làm yên ổn, và nghe nói ông Fogg là người đều đặn nhất nước Anh, chẳng bao giờ đi đâu.

Tên Passepartout trong tiếng Pháp nghĩa là "chìa khoá vạn năng", thứ chìa mở được mọi cửa. Anh giải thích đó là biệt danh người ta đặt vì anh có tài thoát khỏi mọi tình huống. Cái tên hoá ra rất đúng: chưa đầy ba giờ sau khi nhận việc, anh bị chủ thông báo rằng hai thầy trò sẽ đi vòng quanh thế giới ngay tối đó.

Verne cho người hầu một chi tiết dễ thương ngay từ lúc khởi hành: trong lúc vội, Passepartout quên tắt đèn khí trong phòng mình ở London, và suốt chuyến đi anh cứ ám ảnh rằng tiền khí đốt đang chạy, tính vào túi mình. Một người đi vòng quanh thế giới mà vẫn lo hoá đơn ở nhà: đó là kiểu người thật mà Verne muốn đặt cạnh quý ông Fogg lạnh như máy.

Những lần Passepartout gây chuyện và cứu chuyện

Chuyến đi bắt đầu tối 2 tháng 10 năm 1872 từ London. Dưới đây là các chặng Passepartout đóng vai quan trọng, theo thứ tự trong sách.

Đọc bảng sẽ thấy Passepartout không phải người hầu hoàn hảo. Anh tò mò, cả tin, dễ bị dụ. Nhưng mọi lỗi của anh đều đến từ sự hăng hái, và mỗi khi chủ hay người khác gặp nạn, anh là người đầu tiên lao vào. Fogg trả lại bằng cách của ông: ở Bắc Mỹ, khi Passepartout bị bắt, quý ông vốn chỉ biết tính giờ đã bỏ lỡ cả lịch trình để tự mình dẫn lính đi cứu người hầu.

Chiếc đồng hồ không chịu chỉnh giờ

Passepartout mang theo chiếc đồng hồ bạc gia truyền, và anh nhất định không chỉnh nó theo giờ địa phương. Đi về phía đông, mỗi nơi giờ lại sớm hơn London, nên đồng hồ của anh cứ lệch dần. Anh cho rằng đồng hồ đúng, còn mặt trời các nước sai. Fix trêu, người đọc cười, nhưng Verne đang cài một chi tiết quan trọng.

Đi về phía đông vòng quanh Trái Đất, mỗi lần qua 15 độ kinh tuyến người ta "được" thêm một giờ; đi trọn vòng là được thêm đúng một ngày. Fogg tính lịch theo số ngày trôi qua trên đường, nên khi tàu về tới London ông tin mình đã trễ hạn năm phút và lặng lẽ về nhà chịu thua. Hôm sau, chính Passepartout, được sai đi mời mục sư để chuẩn bị đám cưới cho chủ và Aouda vào hôm thứ Hai, mới phát hiện hôm nay mới là thứ Bảy. Anh chạy như điên về báo chủ, và Fogg bước vào câu lạc bộ Reform đúng lúc đồng hồ điểm giờ hẹn.

Chiếc đồng hồ cứng đầu của Passepartout thì lại chỉ đúng giờ London suốt chuyến đi. Giá anh để ý tới ngày tháng trên nó, chủ đã khỏi một phen tuyệt vọng. Chi tiết này thường được dùng ở lớp học để giải thích về đường đổi ngày quốc tế, khái niệm mà thời Verne viết vẫn còn khá mới với người đọc phổ thông.

Vì sao Verne cần một người hầu người Pháp

Jules Verne viết cho độc giả Pháp. Phileas Fogg là một quý ông Anh được tả gần như biếm hoạ: lạnh, chính xác, không biểu lộ gì, đi qua nửa thế giới mà không buồn ngắm cảnh. Một nhân vật như vậy không thể dẫn người đọc đi xem phố Bombay hay hội xiếc Yokohama. Passepartout làm việc đó. Anh là người Pháp, nói nhiều, tò mò, thích thú với mọi thứ. Người đọc Pháp nhìn thế giới qua mắt anh.

Truyện được đăng nhiều kỳ trên báo Le Temps cuối năm 1872, kỳ cuối ra vào khoảng thời điểm Fogg về đích trong truyện, nên người đọc báo gần như đi cùng nhịp với nhân vật. Năm 1889, nhà báo Mỹ Nellie Bly đi vòng quanh thế giới để thử đánh bại kỷ lục của Fogg và về đích sau khoảng 72 ngày. Chuyến đi có thật ấy cho thấy cuốn tiểu thuyết đã đi sâu vào đời sống tới mức nào.

Passepartout trên màn ảnh

Các bản phim thường làm vai Passepartout to hơn trong sách, và đổi quốc tịch của anh theo diễn viên. Nên tách bạch với nguyên tác:

• Phim năm 1956 của nhà sản xuất Michael Todd: danh hài Mexico Cantinflas đóng Passepartout, thêm nhiều đoạn hài như đấu bò không có trong sách. Phim đoạt giải Oscar phim hay nhất. Khinh khí cầu, hình ảnh nổi tiếng nhất của các bản phim, cũng gần như không có trong nguyên tác.
• Phim năm 2004: Passepartout thành một người Trung Quốc giả làm người hầu Pháp, đóng vai chính với nhiều pha võ thuật. Đây là một câu chuyện mới dùng lại tên nhân vật.
• Loạt phim truyền hình năm 2021: giữ ba nhân vật chính nhưng thay đổi nhiều; Passepartout có quá khứ riêng và nhiều chiều sâu hơn.

Người muốn biết Passepartout thật nên đọc nguyên tác. Sách đã có bản dịch tiếng Việt in nhiều lần, ngắn và dễ đọc, hợp cả với học sinh.

Góc nhìn hôm nay: người đồng hành biết vui

Passepartout không giỏi nhất, không khôn nhất, nhưng là người làm chuyến đi đáng nhớ. Có vài điều để mang về:

• Mang niềm vui vào chuyến đi của người khác. Fogg đi vì cá cược; Passepartout đi vì tò mò. Người đồng hành có thể làm một nhiệm vụ khô khan trở nên có hồn.
• Lỗi do hăng hái vẫn là lỗi. Vụ ngôi đền ở Bombay tốn của chủ một khoản lớn. Tìm hiểu phong tục trước khi bước vào đất người là bài học thật cho người đi du lịch hôm nay.
• Khi được giao một việc nhỏ, làm cho tới. Passepartout chỉ được sai đi mời mục sư. Nhờ làm việc nhỏ ấy chu đáo, anh phát hiện điều cứu cả cuộc cược.
• Giữ một chiếc đồng hồ chỉ giờ nhà. Đôi khi người đứng cạnh giữ được một mốc mà người đang lao đi đã đánh mất.