Nhạc công phòng thu ở Việt Nam là những người được thuê chơi guitar, bass, trống, piano, kèn, đàn dây hay nhạc cụ dân tộc cho bản thu của người khác: ca khúc, nhạc phim, quảng cáo, chương trình truyền hình. Họ thường làm việc theo từng bài, nhận yêu cầu từ người hoà âm phối khí hoặc nhà sản xuất, và phần lớn khán giả không biết tên. Nghề này cần tay nghề vững, tai nghe tốt, khả năng làm nhanh, và ngày càng cần thêm kỹ năng tự thu âm tại nhà.
Nhạc công phòng thu là ai
Trong một bài hát phát hành, người nghe thấy tên ca sĩ, nhạc sĩ, đôi khi tên người hoà âm phối khí. Phía sau còn có những người chơi từng câu đàn guitar mở đầu, đoạn sáo trúc ở giữa bài, lớp dàn dây ở điệp khúc. Đó là nhạc công phòng thu, tiếng Anh gọi là session musician.
Ở Việt Nam, rất ít người sống được hoàn toàn bằng nghề thu thuê. Phần đông kết hợp nhiều việc: chơi trong ban nhạc sống ở phòng trà, đi show theo ca sĩ, dạy đàn, làm trong dàn nhạc của nhà hát hay đơn vị nghệ thuật, tự hoà âm phối khí. Thu phòng thu là một mảng trong sự nghiệp nhiều nhánh ấy.
Nghề đã đổi qua mấy thời
Thời thu chung một lượt
Khi còn thu băng từ với ít rãnh, cả ban nhạc và ca sĩ thường phải chơi cùng nhau trong phòng, sai một người là làm lại cả bài. Nhạc công phải đọc nốt chắc, thuộc bài trước khi vào phòng thu.
Thời đàn phím "gánh" cả ban nhạc
Khi đàn phím điện tử, máy tạo nhịp và kỹ thuật MIDI phổ biến, một người hoà âm phối khí có thể tự làm gần như toàn bộ phần nhạc bằng bàn phím: tiếng trống, bass, dàn dây, kèn đều là âm thanh mô phỏng. Cách làm này nhanh và rẻ, nhưng cũng khiến nhiều bản thu nghe giống nhau, và một phần việc của nhạc công chơi nhạc cụ thật bị thu hẹp.
Thời thu tại nhà và gửi file
Ngày nay, máy tính, phần mềm làm nhạc (DAW), card âm thanh và micro tốt đã rẻ hơn nhiều. Nhiều nhạc công có góc thu nhỏ ở nhà, nhận bản demo qua mạng, thu phần của mình rồi gửi lại file. Người hoà âm phối khí ở TP.HCM có thể thuê một tay guitar ở Hà Nội hay một nghệ sĩ đàn tranh ở Huế mà không ai phải đi đâu. Cùng lúc đó, người nghe lại bắt đầu chuộng tiếng nhạc cụ thật, nên nhu cầu cho người chơi giỏi có dịp tăng trở lại.
Một bài thu điển hình diễn ra thế nào
- Nhận yêu cầu. Người hoà âm phối khí gửi bản demo có giọng hát tạm, nhịp độ, giọng (tông), và nói rõ cần gì: "guitar mộc quạt chả nhẹ ở phiên khúc, lên điệp khúc chơi rải", "một câu sáo dạo đầu tám ô nhịp".
- Đọc tài liệu. Có khi là bản nhạc ghi nốt đầy đủ, nhưng phổ biến hơn là bảng hợp âm theo ô nhịp, kèm vài câu nhạc mẫu. Nhạc công phải tự nghĩ phần chơi hợp với tinh thần bài.
- Thu. Tại phòng thu hoặc ở nhà. Thường thu vài lượt khác nhau để người phối có lựa chọn.
- Sửa theo góp ý. Người phối nghe, yêu cầu đổi một đoạn, chơi đơn giản hơn, hoặc thêm một câu ở chỗ khác.
- Bàn giao. Gửi file âm thanh sạch, đúng định dạng, đúng nhịp, đặt tên rõ ràng.
Phần lớn thời gian nghe có vẻ đơn giản, nhưng kỹ năng thật nằm ở bước hai: biết chơi cái gì để bài hay hơn, mà không lấn giọng hát, không tranh chỗ với nhạc cụ khác.
Những nhạc cụ được cần nhiều
| Nhạc cụ | Thường dùng cho | Kỹ năng hay được đòi hỏi |
|---|---|---|
| Guitar mộc, guitar điện | Pop, ballad, rock, nhạc quảng cáo | Tiếng đàn sạch, đủ kiểu quạt và rải, biết chỉnh tiếng |
| Bass | Gần như mọi thể loại có ban nhạc | Nhịp chắc, ăn khớp với trống, biết chơi ít mà đủ |
| Trống | Bản thu cần cảm giác "chơi thật" | Nhịp đều theo tiếng nhịp nền, nhiều phong cách |
| Violin, cello | Ballad, nhạc phim, nhạc cưới | Âm chuẩn, có thể tự thu chồng nhiều lớp để giả dàn dây |
| Saxophone, kèn đồng | Jazz, nhạc phòng trà, nhạc sôi động | Ứng tác, chơi câu ngắn đắt giá |
| Sáo trúc, đàn tranh, đàn bầu, đàn nhị | Nhạc phim, nhạc Tết, quảng cáo mang màu dân tộc, nhạc pop pha chất liệu dân gian | Kỹ thuật truyền thống, kết hợp được với hoà âm hiện đại |
Người chơi nhạc cụ dân tộc thường được đào tạo bài bản ở khoa nhạc cụ truyền thống của các học viện, nhạc viện. Khi bước vào phòng thu nhạc pop, họ phải làm quen với nhịp nền, tông nhạc theo hệ bình quân và cách hoà âm phương Tây. Người làm được cả hai thế giới là của hiếm.
Quyền lợi và ghi công
Đây là mảng hay bị xem nhẹ.
- Ghi công. Trên các nền tảng nghe nhạc trực tuyến và mô tả video, ngày càng nhiều sản phẩm ghi tên nhạc công. Nhạc công nên chủ động đề nghị được ghi, vì đó là hồ sơ nghề nghiệp của chính mình.
- Quyền của người biểu diễn. Theo Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam, người biểu diễn có quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn của mình. Khi thu thuê, quyền tài sản thường được thoả thuận chuyển cho bên đặt hàng. Điều này nên ghi rõ bằng văn bản: trả công một lần hay có chia phần, dùng cho sản phẩm nào.
- Thù lao. Thường tính theo bài, theo phần nhạc cụ, hoặc theo buổi thu. Mức rất khác nhau tuỳ tay nghề, tính chất sản phẩm, thời gian sửa; không có bảng giá chung.
Người mới vào nghề nên giữ lại tất cả thoả thuận, kể cả qua tin nhắn, và hỏi trước số lần sửa được tính trong thù lao.
Muốn làm nhạc công phòng thu: cần chuẩn bị gì
- Nhịp thật chắc. Tập với máy đếm nhịp thường xuyên. Trong phòng thu, nhịp lệch nghe rõ hơn bất cứ đâu.
- Đọc được cả nốt lẫn bảng hợp âm. Đọc thị tấu càng nhanh, cơ hội càng nhiều.
- Nghe thật nhiều thể loại. Người phối muốn "chơi kiểu bolero" hay "kiểu city pop" thì phải biết ngay đó là gì.
- Có góc thu tại nhà tối thiểu. Một card âm thanh, một micro hoặc dây cắm thẳng, phòng đủ yên. Biết xuất file sạch, đúng chuẩn.
- Giữ chữ tín. Gửi đúng hạn, nghe góp ý không tự ái. Trong nghề nhỏ, người ta gọi lại người dễ làm việc cùng.
Góc nhìn hôm nay: người thợ đứng sau mỗi bài hát
Lần sau nghe một bài hát Việt yêu thích, thử tách riêng từng lớp: câu guitar dạo đầu, tiếng bass chạy dưới đáy, câu sáo xen giữa. Mỗi lớp là một người đã ngồi thu nhiều lượt cho tới khi vừa ý. Nếu bài được ghi công, hãy đọc tên họ. Nếu bạn là người làm sản phẩm, hãy ghi tên họ.
Với người làm việc ở bất cứ ngành nào, tinh thần nghề phòng thu cũng đáng học: hiểu rõ người đặt hàng cần gì, đưa ra vài phương án để họ chọn, giao đúng hạn, và hiểu rằng phần mình làm tốt nhất khi nó làm sản phẩm chung tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc công phòng thu là gì?
Nhạc công phòng thu là người được thuê chơi nhạc cụ cho bản thu của người khác, như ca khúc, nhạc phim, quảng cáo. Họ làm theo yêu cầu của người hoà âm phối khí hoặc nhà sản xuất và thường không xuất hiện trước khán giả.
Nhạc công phòng thu ở Việt Nam có thu ở nhà được không?
Được, và ngày càng phổ biến. Nhiều nhạc công có góc thu nhỏ tại nhà, nhận bản demo qua mạng, thu phần của mình rồi gửi lại file cho người phối. Phòng thu chuyên nghiệp vẫn cần cho trống, dàn dây hoặc khi cần nhiều người chơi cùng lúc.
Nhạc công thu thuê có quyền gì với bản thu?
Theo Luật Sở hữu trí tuệ, người biểu diễn có quyền liên quan đối với cuộc biểu diễn của mình. Khi thu thuê, quyền tài sản thường được chuyển cho bên đặt hàng theo thoả thuận, vì vậy nên có văn bản ghi rõ thù lao và phạm vi sử dụng.
Học gì để làm nhạc công phòng thu?
Cần chơi nhạc cụ thật vững, nhịp chắc, đọc được bản nhạc và bảng hợp âm, nghe nhiều thể loại và biết dùng phần mềm thu âm cơ bản. Có thể học tại các nhạc viện, học viện âm nhạc hoặc trung tâm, nhưng kinh nghiệm thu thật mới là phần quyết định.
Hoà âm phối khí khác nhạc công phòng thu thế nào?
Người hoà âm phối khí quyết định toàn bộ phần nhạc của bài: nhạc cụ nào, chơi gì, ở đâu. Nhạc công phòng thu thực hiện một phần trong bản phối đó, đôi khi góp thêm ý tưởng cho phần nhạc cụ của mình.
