Người quay máy và người kéo nét: tổ máy quay trên phim trường làm gì

Trên phim trường chuyên nghiệp, người cầm máy quay (camera operator) và đạo diễn hình ảnh thường là hai người khác nhau. Đạo diễn hình ảnh quyết định ánh sáng và phong cách hình; người quay máy trực tiếp điều khiển khung hình trong từng cú máy. Bên cạnh họ là người kéo nét (focus puller), người giữ cho gương mặt diễn viên luôn rõ khi họ di chuyển, và người đánh bảng. Đây là tổ máy, một đội nhỏ mà khán giả không bao giờ thấy nhưng nhìn thấy kết quả trong từng giây phim.

Tổ máy gồm những ai

Tên gọi có thể khác nhau tuỳ nước và tuỳ quy mô đoàn phim, nhưng cấu trúc cơ bản của tổ máy trên các phim truyện lớn khá thống nhất.

Trên phim nhỏ, quảng cáo hay phim tài liệu, một người có thể kiêm hai ba vị trí. Nhưng càng lên phim lớn, sự chuyên môn hoá càng rõ, vì mỗi việc đều cần toàn bộ sự chú ý của một người trong lúc máy chạy.

Người quay máy: đôi mắt thứ hai của đạo diễn

Đạo diễn và đạo diễn hình ảnh thường theo dõi cảnh qua màn hình ở góc phim trường. Người quay máy thì ở ngay đó, mắt dán vào kính ngắm, tay trên tay quay hoặc vô lăng điều khiển đầu máy. Họ là người duy nhất nhìn thấy khung hình chính xác vào khoảnh khắc nó được ghi.

Công việc của họ là phản ứng theo diễn viên. Diễn viên đứng lên sớm hơn khi tập một chút, người quay phải nâng khung theo mà không để lộ là máy đang "đuổi". Một cú lia đẹp là cú lia khán giả không nhận ra. Người quay giỏi cũng là người đầu tiên báo khi có gì sai trong khung: cái micro thò vào mép hình, một bóng đèn phản chiếu trên kính cửa sổ, một người lạ đi qua phía sau. Câu quen thuộc sau mỗi lần quay là đạo diễn quay sang hỏi người quay máy: "Máy ổn không?"

Steadicam: khi người quay máy mang máy trên người

Năm 1976, phim Bound for Glory là phim truyện đầu tiên dùng Steadicam, hệ thống đeo trên người do nhà quay phim Garrett Brown sáng chế, cho phép người quay đi, chạy, lên cầu thang mà hình vẫn mượt. Cùng năm đó, cảnh nhân vật Rocky chạy lên bậc thềm bảo tàng ở Philadelphia làm khán giả chú ý tới kiểu chuyển động mới này. Về sau, những cảnh hành lang dài trong The Shining (1980) trở thành ví dụ kinh điển. Người vận hành Steadicam là một chuyên môn riêng, đòi hỏi sức bền thể chất và thăng bằng tốt, vì khối máy và giá đỡ khá nặng.

Người kéo nét: nghề khó nhất mà ít ai biết tên

Ống kính điện ảnh có độ sâu trường ảnh rất mỏng, nhất là khi quay với khẩu độ lớn để hậu cảnh mờ đẹp. Vùng rõ nét có khi chỉ dày vài phân. Diễn viên tiến về phía máy một bước là đã ra khỏi vùng nét. Người kéo nét có nhiệm vụ xoay vòng nét theo từng chuyển động ấy, liên tục, chính xác, mà không được nhìn qua kính ngắm.

Họ làm việc chủ yếu bằng khoảng cách. Trong lúc tập, người kéo nét đo từ máy tới từng vị trí diễn viên dừng lại, đánh dấu lên vòng điều khiển nét. Khi quay, họ đứng cạnh máy, nhìn diễn viên bằng mắt thường hoặc qua màn hình nhỏ, ước lượng khoảng cách và xoay theo. Ngày nay có máy đo khoảng cách hỗ trợ, nhưng phần quyết định vẫn là cảm giác của con người: lúc nào chuyển nét từ người nói sang người nghe, chuyển nhanh hay chậm để hợp với cảm xúc cảnh.

• Không có lần sửa. Hình mờ nét gần như không cứu được ở khâu hậu kỳ. Một lần quay diễn viên diễn hay nhất mà mờ nét là phải bỏ.
• Áp lực từ cả đoàn. Khi đạo diễn hỏi lại "nét có ổn không", người kéo nét phải trả lời thật, kể cả khi điều đó nghĩa là quay lại một cảnh tốn kém.
• Phối hợp với diễn viên. Diễn viên giỏi đi đúng mark; người kéo nét giỏi biết diễn viên nào hay lệch mark để chuẩn bị trước.

Người đánh bảng: tiếng "cạch" mở đầu mỗi cảnh

Bảng clapperboard nghe có vẻ là chi tiết vui, nhưng nó giải quyết một vấn đề thật: hình và tiếng được ghi trên hai thiết bị khác nhau. Tiếng "cạch" khi hai thanh bảng đập vào nhau là điểm mốc để người dựng ghép tiếng với hình cho khớp. Chữ viết trên bảng ghi số cảnh, số cú máy và số lần quay, giúp tổ dựng tìm đúng đoạn trong hàng trăm giờ tư liệu. Người đánh bảng còn ghi sổ máy: ống kính nào, khẩu độ bao nhiêu, cảnh nào đạt. Những trang ghi chép ấy là sợi chỉ nối phim trường với phòng dựng.

Đi lên trong nghề

Con đường truyền thống trong tổ máy là đi từng bậc: bắt đầu bằng phụ tá, rồi đánh bảng, rồi kéo nét, rồi quay máy, nhiều người sau đó mới làm đạo diễn hình ảnh. Mỗi bậc dạy một thứ: đánh bảng dạy kỷ luật và sổ sách, kéo nét dạy hiểu ống kính và khoảng cách, quay máy dạy khung hình và nhịp. Ở Việt Nam, các trường đào tạo điện ảnh tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh có chuyên ngành quay phim, nhưng phần lớn người làm nghề vẫn học thêm rất nhiều từ việc theo đoàn phim, đoàn quảng cáo, làm phụ tá cho các nhà quay phim đi trước.

Góc nhìn hôm nay: giữ nét cho người khác

Tổ máy là một bài học về sự phối hợp không tiếng động. Bốn năm người, mỗi người một tay trên cùng một cỗ máy, không nói với nhau trong lúc quay mà vẫn ăn khớp từng giây. Vài điều có thể mang về:

1. Chuẩn bị trong lúc tập, không phải lúc chạy. Người kéo nét đo đạc khi mọi người còn tập. Việc chuẩn bị âm thầm trước giờ G quyết định chất lượng lúc quan trọng.
2. Nói thật về lỗi của mình. Một người kéo nét dám nói "lần đó mờ" giúp cả đoàn tránh phát hiện quá muộn. Trong nhóm làm việc, sự trung thực đúng lúc tiết kiệm nhiều hơn mọi lời giải thích sau.
3. Ghi chép cho người sau. Sổ máy của người đánh bảng phục vụ người dựng mà họ có thể không bao giờ gặp. Ghi lại cách làm để người đến sau đỡ vất vả là một kiểu yểm trợ bền lâu.

Lần tới xem phim, thử chú ý những cảnh nét chuyển từ người này sang người kia khi họ đối thoại. Mỗi lần chuyển như vậy là bàn tay của một người kéo nét.