Ngân hàng thực phẩm là tổ chức gom thực phẩm còn ăn được nhưng sắp bị bỏ đi từ siêu thị, nhà máy, nông trại, nhà hàng, rồi phân loại, bảo quản và chuyển tới những nơi đang nấu ăn hay phát đồ cho người khó khăn. Nó giống một kho trung chuyển hơn là một điểm phát quà: phía trước là bếp ăn từ thiện, mái ấm, trường học, nhóm thiện nguyện; phía sau là người điều phối, tài xế, thủ kho và rất nhiều tình nguyện viên phân loại. Mô hình hiện đại bắt đầu ở Phoenix, Mỹ, năm 1967.
Câu chuyện bắt đầu từ một thùng rác
John van Hengel là một người đàn ông ở Phoenix, bang Arizona, làm tình nguyện cho một bếp ăn từ thiện. Theo câu chuyện mà các tổ chức ngân hàng thực phẩm thường kể lại, ông gặp một người mẹ đang tìm đồ ăn trong thùng rác phía sau cửa hàng tạp hoá. Bà nói đồ ăn bị bỏ đi ở đó vẫn còn tốt, và giá như có một nơi cất giữ đồ ăn như ngân hàng giữ tiền, để người cần có thể "rút" ra.
Năm 1967, van Hengel lập St. Mary's Food Bank với sự giúp đỡ của một nhà thờ địa phương, đi xin thực phẩm dư từ cửa hàng, nông trại, nhà máy rồi chia cho các tổ chức đang nuôi người nghèo. Mô hình lan nhanh ở Mỹ. Cuối thập niên 1970, ông góp phần lập mạng lưới ngân hàng thực phẩm toàn quốc, sau này mang tên Feeding America. Từ thập niên 1980, mô hình được nhân rộng ở châu Âu và nhiều nơi khác. Ngày nay có các mạng lưới quốc tế kết nối ngân hàng thực phẩm của hàng chục nước.
Chuỗi việc phía sau một bao gạo
| Khâu | Người làm | Việc chính |
|---|---|---|
| Tìm nguồn | Người phụ trách quan hệ đối tác | Đàm phán với siêu thị, nhà máy, nông trại; thống nhất loại hàng, lịch lấy |
| Nhận hàng | Tài xế, tình nguyện viên đi xe | Lấy hàng đúng giờ, giữ lạnh với đồ tươi, ký biên nhận |
| Kiểm và phân loại | Thủ kho, tình nguyện viên | Loại hàng hỏng, hàng móp phồng, xem hạn dùng, chia theo nhóm |
| Bảo quản | Thủ kho | Kho khô, kho mát, kho đông; nhập trước xuất trước |
| Phân bổ | Người điều phối | Chia hàng cho các đối tác theo nhu cầu và năng lực nhận |
| Phát tận tay | Bếp ăn, mái ấm, nhóm thiện nguyện | Nấu, phát, ghi nhận người nhận theo cách giữ phẩm giá |
Điều ít người nghĩ tới là phần lớn công sức nằm ở khâu giữa: kiểm, phân loại, bảo quản. Một xe tải bánh mì cận hạn tới lúc chiều tối mà không có ai phân loại, không có chỗ để, sáng hôm sau là phải bỏ. Ngân hàng thực phẩm sống nhờ những người chịu đứng trong kho cả buổi chia rau, xếp thùng.
Người điều phối: nghề cân đối hai đầu
Người điều phối ngân hàng thực phẩm đứng giữa nguồn cho và nơi nhận, cả hai đầu đều không đều đặn. Hôm nay siêu thị báo có hai tấn sữa chua sắp hết hạn trong ba ngày; mái ấm thì chỉ có một tủ lạnh nhỏ. Tuần sau lại không có gì. Việc của họ:
- Nắm năng lực từng đối tác nhận: có tủ lạnh không, nấu được bao nhiêu suất, có xe đi lấy không, phục vụ ai (trẻ em, người già, người ốm).
- Chia công bằng và hợp lý: không dồn hết cho đối tác gần nhất hay nói to nhất.
- Lên lịch nhận và phát: đồ tươi phải đi trong ngày, đồ khô có thể chờ.
- Điều phối tình nguyện viên: ai đến ca nào, ai biết lái xe, ai cần hướng dẫn an toàn.
- Ghi chép: nhận bao nhiêu, phát bao nhiêu, hỏng bao nhiêu. Số liệu minh bạch là thứ giữ chân nhà tài trợ.
Người làm nghề này hay nói vui rằng họ là người làm hậu cần, chỉ khác là hàng của họ không ai đặt trước và có thể hỏng bất cứ lúc nào.
An toàn thực phẩm: lòng tốt không được làm người nhận ốm
Thực phẩm dư thường là hàng cận hạn, móp hộp, sai nhãn, rau quả xấu mã. Phần lớn vẫn ăn được, nhưng ngân hàng thực phẩm phải có quy tắc rõ để phân biệt.
Hai loại hạn dùng
Nhiều sản phẩm ghi "sử dụng tốt nhất trước" ngày nào đó. Mốc này nói về chất lượng: sau ngày đó bánh có thể kém giòn, gia vị nhạt mùi, nhưng không nhất thiết nguy hiểm nếu bảo quản đúng. Một số sản phẩm dễ hỏng như sữa tươi, thịt tươi lại ghi "hạn sử dụng" theo nghĩa an toàn: qua ngày đó thì không nên ăn. Cách ghi nhãn và quy định cụ thể khác nhau giữa các nước; ở Việt Nam, người làm nên tra quy định ghi nhãn hàng hoá và an toàn thực phẩm hiện hành và theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.
Những nguyên tắc chung
- Không nhận hộp phồng, rò rỉ, móp ở mép nối.
- Giữ chuỗi lạnh cho đồ tươi, đồ đông lạnh từ lúc nhận đến lúc phát.
- Không chia nhỏ đồ ăn sống ra túi không nhãn.
- Ghi rõ nguồn gốc lô hàng để truy được khi có vấn đề.
- Tập huấn vệ sinh cho tình nguyện viên phân loại.
Những mô hình gần gũi ở Việt Nam
Người Việt có truyền thống chia sẻ cái ăn: nồi cháo từ thiện ở bệnh viện, bếp cơm của chùa, quán cơm giá rẻ cho người lao động nghèo, tủ bánh mì miễn phí đặt ở góc phố. Năm 2020, những "cây ATM gạo" ở TP.HCM rồi lan ra nhiều nơi cho thấy sức mạnh của việc tổ chức gọn gàng: người cần đến lấy theo lượt, người góp đổ gạo vào bồn.
Mô hình ngân hàng thực phẩm theo nghĩa gom thực phẩm dư từ doanh nghiệp, có kho và chuỗi phân phối cho các đối tác, đã được một số tổ chức thử nghiệm ở Việt Nam. Khó khăn thường gặp là chi phí kho lạnh, vận chuyển, tâm lý ngại trách nhiệm của doanh nghiệp nếu thực phẩm tặng gây sự cố, và thói quen thanh lý hàng cận hạn bằng cách giảm giá. Ai muốn tham gia nên tìm hiểu kỹ tổ chức, cách họ báo cáo và đảm bảo an toàn thực phẩm.
Giữ phẩm giá cho người nhận
Ngân hàng thực phẩm tốt không chỉ lo đủ đồ ăn mà còn lo cách người ta nhận đồ ăn. Hàng dài người đứng dưới nắng, bị chụp ảnh đăng mạng, phải kể hoàn cảnh trước đám đông, đều làm người nhận tổn thương. Nhiều nơi chuyển sang cách làm kín đáo hơn: phát theo phiếu hẹn giờ, cho người nhận tự chọn món như ở cửa hàng nhỏ, không chụp ảnh khuôn mặt, giao tận nơi cho người già, người khuyết tật.
Bạn góp sức được gì
- Tình nguyện phân loại: việc cần nhiều người nhất, không đòi hỏi kỹ năng đặc biệt, chỉ cần tuân thủ hướng dẫn vệ sinh.
- Lái xe, có xe tải nhỏ: khâu nhận hàng luôn thiếu người.
- Kỹ năng văn phòng: làm bảng tính kho, thiết kế quy trình, kế toán minh bạch.
- Nếu bạn làm ở cửa hàng, nhà hàng: hỏi xem hàng dư cuối ngày đang đi đâu và có thể chuyển cho bếp ăn từ thiện gần đó không.
- Ở nhà: chia đồ ăn dư cho hàng xóm cần, đúng lúc còn ngon, là phiên bản nhỏ nhất của ngân hàng thực phẩm.
Ngân hàng thực phẩm cho thấy một sự thật đơn giản: có lòng tốt chưa đủ, cần có người lo phần kho và phần chuyển. Người điều phối, người phân loại, tài xế đêm khuya ít khi được ai nhìn thấy, nhưng không có họ thì những bữa ăn kia không tới bàn.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng thực phẩm là gì?
Ngân hàng thực phẩm là tổ chức gom thực phẩm còn ăn được nhưng sắp bị bỏ từ doanh nghiệp, nông trại, nhà hàng, rồi phân loại, bảo quản và chuyển cho các bếp ăn, mái ấm, nhóm thiện nguyện để tới tay người khó khăn. Nó hoạt động như một kho trung chuyển.
Ngân hàng thực phẩm đầu tiên ra đời ở đâu?
Mô hình hiện đại bắt đầu với St. Mary's Food Bank do John van Hengel lập năm 1967 ở Phoenix, bang Arizona, Mỹ. Sau đó mô hình lan ra khắp nước Mỹ và nhiều nước khác.
Đồ ăn cận hạn có an toàn không?
Tuỳ loại hạn ghi trên nhãn và cách bảo quản. Mốc "sử dụng tốt nhất trước" thường nói về chất lượng, còn "hạn sử dụng" với đồ dễ hỏng thường gắn với an toàn. Ngân hàng thực phẩm phải theo quy định an toàn thực phẩm hiện hành và loại bỏ hàng có dấu hiệu hỏng.
Người điều phối ngân hàng thực phẩm làm gì?
Họ cân đối nguồn hàng không đều với nhu cầu của các đối tác nhận, lên lịch nhận và phát, chia hàng công bằng, điều phối tình nguyện viên và ghi chép minh bạch. Công việc giống làm hậu cần cho hàng hoá dễ hỏng.
Ngân hàng thực phẩm khác bếp ăn từ thiện thế nào?
Bếp ăn từ thiện nấu và phát trực tiếp cho người ăn. Ngân hàng thực phẩm thường đứng phía sau, gom và cung cấp nguyên liệu cho nhiều bếp ăn, mái ấm và nhóm thiện nguyện cùng lúc.
