Người chỉnh âm ở buổi hoà nhạc, gọi đúng nghề là kỹ sư âm thanh trực tiếp (live sound engineer), là người quyết định khán giả nghe thấy gì và nhạc công nghe thấy gì trên sân khấu. Một đêm diễn lớn thường có ít nhất hai vị trí: kỹ sư khán phòng (FOH, front of house) ngồi ở bàn trộn giữa khán giả, và kỹ sư sân khấu (monitor) đứng cạnh sân khấu lo phần nghe của nghệ sĩ. Khi họ làm tốt, không ai nhớ tới họ; khi có tiếng hú hay giọng hát bị chìm, cả khán phòng quay đầu tìm.
Hai người, hai đôi tai
| Kỹ sư khán phòng (FOH) | Kỹ sư sân khấu (monitor) | |
|---|---|---|
| Ngồi ở đâu | Giữa hoặc cuối khán phòng, sau bàn trộn lớn | Cánh gà, sát sân khấu, nhìn thấy nghệ sĩ |
| Phục vụ ai | Khán giả | Ca sĩ và nhạc công |
| Việc chính | Cân bằng các nhạc cụ, giọng hát, thêm vang, nén tiếng, giữ âm lượng hợp lý | Làm cho mỗi người trên sân khấu một bản trộn riêng qua loa sàn hoặc tai nghe nhét tai |
| Khi có sự cố | Khán giả phàn nàn nghe không rõ | Ca sĩ hát lệch tông vì không nghe được mình |
Hai vị trí này cần tính cách khác nhau. Kỹ sư khán phòng giống một người phối khí đang làm việc trực tiếp. Kỹ sư sân khấu giống một người phục vụ tận tâm, phải đọc được ánh mắt, cử chỉ tay của nghệ sĩ: chỉ vào tai, chỉ lên trời nghĩa là "tăng tiếng của mình lên", chỉ xuống nghĩa là "giảm bớt".
Phía sau họ còn có kỹ thuật viên hệ thống (system tech), người dựng loa, đo đạc, căn chỉnh để âm thanh phủ đều khán phòng, và những người đi dây, đặt micro, thay pin cho micro không dây.
Một ngày làm việc bắt đầu từ sáng
- Dựng hệ thống. Loa treo, loa sub, dây tín hiệu, bàn trộn. Ở sân khấu lớn, việc này có thể bắt đầu từ sáng sớm hoặc từ ngày hôm trước.
- Đo và căn chỉnh. Kỹ thuật viên hệ thống dùng micro đo và phần mềm phân tích để chỉnh loa sao cho người ngồi hàng đầu và hàng cuối nghe gần giống nhau.
- Kiểm từng đường (line check). Từng micro, từng nhạc cụ được thử để chắc có tín hiệu, không rè, không đảo pha.
- Soundcheck với nghệ sĩ. Ban nhạc chơi thử, ca sĩ hát thử. Kỹ sư sân khấu chỉnh tai nghe từng người; kỹ sư khán phòng dựng bản trộn khởi điểm.
- Đêm diễn. Tay đặt trên bàn trộn suốt buổi: đẩy giọng lên khi ca sĩ hát nhỏ, mở micro của người hát bè khi tới điệp khúc, tắt micro khi nghệ sĩ không dùng để tránh tiếng ồn.
- Tháo dỡ. Khi khán giả về, đội kỹ thuật thu dọn, nhiều khi tới khuya.
Những kẻ thù quen thuộc
Tiếng hú (feedback)
Khi micro thu lại chính âm thanh phát ra từ loa, tín hiệu bị khuếch đại vòng tròn và thành tiếng rít chói tai. Kỹ sư chống lại bằng cách đặt loa và micro đúng chỗ, cắt bớt những tần số dễ hú, và dặn nghệ sĩ đừng đưa micro về phía loa. Tai nghe nhét tai giúp giảm hẳn nguy cơ này vì sân khấu bớt loa.
Phòng vang
Nhà thi đấu, hội trường lớn thường vang nhiều, tiếng dội làm lời hát nhoè đi. Kỹ sư không thể sửa căn phòng, chỉ có thể chọn loa phù hợp, hướng âm thanh vào khán giả thay vì vào tường trần, và giữ âm lượng vừa phải.
Âm lượng
To không có nghĩa là hay. Nhiều thành phố và địa điểm biểu diễn ở các nước có giới hạn mức âm thanh, và kỹ sư phải theo dõi máy đo suốt buổi. Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã đưa ra khuyến nghị về nghe an toàn ở các địa điểm giải trí. Một kỹ sư giỏi làm cho khán giả nghe rõ, đủ cảm xúc mà ra về không ù tai.
Vài mốc trong lịch sử âm thanh biểu diễn
- Thập niên 1960: Các ban nhạc rock chơi ở sân vận động với hệ thống loa vốn làm cho việc phát thanh thông báo. Khán giả la hét át cả tiếng nhạc, nghệ sĩ trên sân khấu cũng gần như không nghe được mình.
- 1969: Lễ hội Woodstock dùng hệ thống âm thanh do Bill Hanley đảm nhận, phục vụ một đám đông khổng lồ ngoài trời. Ông thường được gọi là một trong những người khai sinh âm thanh lễ hội.
- 1974: Ban nhạc Grateful Dead đi diễn với "Wall of Sound", một bức tường loa khổng lồ do nhóm kỹ thuật của Owsley Stanley thiết kế, nổi tiếng vì vừa táo bạo vừa quá cồng kềnh để duy trì lâu.
- Thập niên 1990: Loa dạng mảng (line array) treo thành chuỗi trở nên phổ biến, giúp âm thanh đi xa và đều hơn.
- Thập niên 2000 trở đi: Bàn trộn kỹ thuật số thay dần bàn analog, lưu được cảnh trộn từng bài; tai nghe nhét tai thành tiêu chuẩn ở sân khấu chuyên nghiệp.
Còn hoà nhạc giao hưởng thì sao
Trong một khán phòng hoà nhạc thiết kế tốt, dàn nhạc giao hưởng thường không cần loa: kiến trúc phòng chính là "hệ thống âm thanh". Nhưng vẫn có người làm âm thanh phía sau, lo thu âm, phát sóng, và tăng âm nhẹ cho lời dẫn chương trình. Khi dàn nhạc chơi ngoài trời, trong nhà thi đấu, hoặc chơi cùng ca sĩ nhạc nhẹ, kỹ sư âm thanh phải đặt rất nhiều micro gần từng bè và giữ được cảm giác tự nhiên của dàn nhạc. Đây được coi là một trong những việc khó nhất nghề.
Làm nghề âm thanh ở Việt Nam
Ở Việt Nam, người làm âm thanh sân khấu thường đi lên từ các công ty cho thuê thiết bị: bắt đầu bằng khiêng loa, đi dây, rồi học dần ở bàn trộn bên cạnh người đàn anh. Một số trường cao đẳng, đại học và trung tâm có đào tạo kỹ thuật âm thanh, nhưng phần lớn kỹ năng vẫn học bằng đi làm. Đêm nhạc lớn ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng ngày càng dùng thiết bị và quy trình theo chuẩn quốc tế, có kỹ sư khán phòng và kỹ sư sân khấu riêng.
Nghề này vất vả: giờ giấc thất thường, làm ngoài trời mưa nắng, mang vác nặng. Nhưng những người theo nghề thường nói tới một niềm vui riêng: nhìn khán giả hát theo, biết rằng mỗi âm thanh họ nghe đã đi qua đôi tay mình.
Góc nhìn hôm nay: người làm cho người khác được nghe
Kỹ sư âm thanh là hình ảnh đẹp của người yểm trợ: không tạo ra nốt nhạc nào, nhưng quyết định nốt nhạc tới người nghe ra sao. Mấy điều đáng mang về:
- Phục vụ hai phía. Kỹ sư khán phòng nghĩ cho khán giả, kỹ sư sân khấu nghĩ cho nghệ sĩ. Trong nhóm làm việc, người hỗ trợ giỏi biết mình đang phục vụ ai trong từng lúc.
- Đọc tín hiệu không lời. Một cái chỉ tay của ca sĩ là một yêu cầu. Ở nhà hay chỗ làm, để ý những tín hiệu nhỏ của người cần giúp.
- To chưa chắc đã tốt. Giúp quá tay cũng làm người kia "ù tai".
- Chuẩn bị từ sáng cho phút cuối buổi tối. Phần lớn chất lượng nằm ở khâu kiểm tra trước.
Lần tới đi xem nhạc, hãy liếc về khu bàn trộn giữa khán phòng. Nếu đêm diễn hay, gật đầu với họ một cái lúc ra về; ít ai làm vậy, và họ sẽ nhớ.
Câu hỏi thường gặp
FOH là gì trong âm thanh?
FOH (front of house) là vị trí và cũng là tên gọi kỹ sư âm thanh khán phòng, người ngồi ở bàn trộn giữa khán giả để chỉnh âm thanh mà khán giả nghe. Họ cân bằng nhạc cụ, giọng hát, hiệu ứng và âm lượng suốt buổi diễn.
Kỹ sư monitor làm gì?
Kỹ sư monitor đứng cạnh sân khấu, làm bản trộn riêng cho từng nghệ sĩ qua loa sàn hoặc tai nghe nhét tai. Nhờ đó ca sĩ nghe rõ giọng mình và nhạc công nghe được nhau để chơi khớp.
Vì sao micro hay bị hú ở sân khấu?
Micro hú khi nó thu lại âm thanh phát ra từ loa, tạo vòng khuếch đại khép kín. Đặt loa và micro đúng vị trí, cắt bớt tần số dễ hú và không hướng micro về phía loa là những cách kỹ sư âm thanh dùng để tránh.
Hoà nhạc giao hưởng có dùng loa không?
Trong khán phòng hoà nhạc thiết kế tốt, dàn nhạc giao hưởng thường không cần loa vì kiến trúc phòng đã giúp âm thanh vang đều. Loa được dùng khi diễn ngoài trời, trong nhà thi đấu hoặc khi dàn nhạc chơi cùng ca sĩ nhạc nhẹ.
Học kỹ thuật âm thanh sân khấu ở đâu?
Có thể học qua các khoá kỹ thuật âm thanh ở trường cao đẳng, đại học hoặc trung tâm đào tạo, nhưng phần lớn kỹ năng đến từ đi làm thực tế. Nhiều người bắt đầu từ các công ty cho thuê thiết bị, học việc bên cạnh kỹ sư có kinh nghiệm.
