Jim trong Huckleberry Finn: người bạn trên bè sông Mississippi

Jim là người đàn ông bị bắt làm nô lệ đã bỏ trốn và cùng cậu bé Huck Finn trôi bè xuôi sông Mississippi trong Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn của Mark Twain, in năm 1884 ở Anh và đầu năm 1885 ở Mỹ. Trên chiếc bè, Jim che chở, chăm sóc và dạy Huck những điều cậu không học được ở đâu khác. Cuốn sách là câu chuyện Huck dần nhận ra người bạn đồng hành của mình là một con người trọn vẹn, trái với mọi điều xã hội quanh cậu dạy.

Jim là ai và vì sao bỏ trốn

Truyện diễn ra ở thung lũng sông Mississippi khoảng thập niên 1830–1840, trước khi chế độ nô lệ bị bãi bỏ ở Mỹ. Jim thuộc sở hữu của bà Watson, em gái người goá phụ đang nuôi Huck ở thị trấn St. Petersburg, một địa danh hư cấu dựa trên thị trấn Hannibal, bang Missouri, quê của Mark Twain. Jim có vợ con thuộc một chủ khác ở gần đó.

Một đêm, Jim nghe lỏm bà Watson tính bán anh xuống New Orleans với giá 800 đô la. Bị bán xuống miền Nam sâu nghĩa là xa vợ con mãi mãi, vào những đồn điền khắc nghiệt hơn. Anh bỏ trốn ra đảo Jackson giữa sông. Cùng lúc đó, Huck cũng trốn khỏi người cha nghiện rượu, dựng hiện trường giả như mình đã bị giết. Hai kẻ trốn chạy gặp nhau trên hòn đảo hoang ở chương 8, và từ đó đi cùng nhau.

Kế hoạch của Jim rõ ràng: thả bè xuôi tới thị trấn Cairo, bang Illinois, nơi sông Ohio đổ vào Mississippi, rồi ngược sông Ohio lên các bang tự do. Ở đó anh sẽ làm việc, dành tiền chuộc vợ con. Một đêm sương mù dày, bè trôi qua Cairo mà không ai nhận ra. Từ đó cả hai cứ trôi sâu hơn về phía Nam, ngược hẳn với hướng tự do.

Jim làm gì cho Huck trên chiếc bè

Huck mới chừng mười ba, mười bốn tuổi, mù chữ một nửa, bị cha đánh đập bỏ bê. Trên bè, Jim làm đúng những việc mà một người cha lẽ ra phải làm.

• Che chở: Jim dựng một chiếc lều nhỏ trên bè để hai người tránh mưa, canh bè ban đêm để Huck ngủ, nhận phần trực khuya nhiều hơn.
• Giữ cho Huck khỏi thấy điều không nên thấy: ở chương 9, hai người gặp một ngôi nhà trôi trên sông có xác một người đàn ông. Jim lấy vải phủ mặt người chết và bảo Huck đừng nhìn. Chỉ ở chương cuối người đọc mới biết đó là cha của Huck. Jim đã giấu chuyện ấy suốt cả cuốn sách để cậu bé khỏi đau.
• Dạy cách nhìn trời đất: Jim biết đọc dấu hiệu thời tiết, biết các điềm báo dân gian, biết sống ngoài sông. Có những đêm hai người nằm ngửa trên bè bàn chuyện các vì sao do ai làm ra.
• Kể về gia đình: ở chương 23, Jim kể chuyện từng đánh đứa con gái nhỏ vì tưởng con không vâng lời, rồi mới phát hiện con đã bị điếc sau trận sốt. Anh khóc vì chuyện ấy nhiều năm sau. Huck viết rằng cậu tin Jim thương gia đình mình chẳng kém người da trắng thương gia đình họ, một câu vừa vụng về vừa là bước ngoặt trong nhận thức của cậu.

Hai khoảnh khắc làm Huck thay đổi

Lời xin lỗi sau đêm sương mù

Ở chương 15, bè và xuồng lạc nhau trong sương. Jim tưởng Huck đã chết đuối và khóc lóc tìm kiếm. Khi tìm được nhau, Huck bày trò bảo Jim rằng tất cả chỉ là giấc mơ. Jim nhận ra mình bị lừa và nói cho Huck biết anh đã đau lòng thế nào. Huck mất mười lăm phút mới tự hạ mình được để đi xin lỗi một người da đen, nhưng cậu đã đi, và kể rằng chưa bao giờ hối tiếc. Với một cậu bé lớn lên ở Missouri thời ấy, đó là một việc khó tin.

"Thôi được, vậy thì mình xuống địa ngục"

Ở chương 31, hai tên lừa đảo tự xưng công tước và vua mà Huck và Jim vớt được trên sông đã bán Jim cho một gia đình địa phương lấy bốn mươi đô la. Huck đứng trước lựa chọn: theo lương tâm mà nhà thờ và xã hội đã dạy cậu, việc đúng là viết thư báo cho bà Watson biết nô lệ của bà ở đâu. Cậu viết xong lá thư, thấy nhẹ người. Rồi cậu nhớ tới những đêm trên bè, Jim canh cho cậu ngủ, Jim gọi cậu là người bạn tốt nhất. Huck xé lá thư và nói: "All right, then, I'll go to hell". Cậu tin thật rằng mình đang phạm tội, và vẫn chọn bạn.

Nhiều nhà phê bình coi đây là đoạn văn quan trọng nhất của văn học Mỹ thế kỷ 19: một đứa trẻ chọn lòng tốt dù cả hệ thống luân lý quanh nó bảo là sai.

Phần kết gây tranh cãi

Từ chương 34, Tom Sawyer xuất hiện và biến việc giải cứu Jim thành một màn kịch phiêu lưu đầy chi tiết vô lý học từ tiểu thuyết, bắt Jim chịu đủ trò hành hạ trong khi Tom thừa biết bà Watson đã chết và trả tự do cho Jim trong di chúc từ hai tháng trước. Tom bị bắn trúng chân lúc tháo chạy. Jim, lúc ấy có thể thoát, lại ở lại giúp bác sĩ chăm Tom và vì thế bị bắt lại. Chính bác sĩ phải lên tiếng rằng chưa thấy người nào tận tuỵ như vậy.

Nhiều độc giả và nhà văn thấy phần này làm mờ đi hình ảnh Jim, biến anh thành vai phụ hài hước. Ernest Hemingway, trong cuốn Green Hills of Africa (1935), vừa khen cả nền văn học Mỹ hiện đại bắt nguồn từ cuốn sách này, vừa khuyên người đọc nên dừng lại ở chỗ Jim bị bán, và gọi phần còn lại là "gian lận". Có những nhà nghiên cứu khác cho rằng Twain cố ý châm biếm thói lãng mạn hoá của Tom. Cuộc tranh luận này đến nay vẫn chưa ngã ngũ.

Jim từ đâu mà có và những tiếng nói về sau

Trong tự truyện, Mark Twain kể về một người đàn ông bị bắt làm nô lệ mà ông gọi là "chú Dan'l" ở trang trại của người chú, nơi Twain thường nghỉ hè thời nhỏ. Ông nhớ những đêm ngồi nghe chú kể chuyện bên bếp lửa, và viết rằng đã dùng hình ảnh người ấy trong sách, có lúc dưới tên Jim. Ngôi nhà thời thơ ấu của Twain ở Hannibal nay là bảo tàng.

Cuốn sách cũng thường xuyên bị phản đối trong trường học ở Mỹ vì ngôn ngữ miệt thị chủng tộc dùng dày đặc theo lối nói thời ấy và vì một số cách tả Jim mang dấu vết biếm hoạ sân khấu đương thời. Người ủng hộ đáp rằng đó chính là thứ Twain đem ra phơi bày. Năm 2024, nhà văn Percival Everett ra mắt tiểu thuyết James, kể lại câu chuyện qua lời chính Jim, một người thông minh, biết chữ, cố ý nói khác đi trước mặt người da trắng để tự bảo vệ. Cuốn sách nhận giải National Book Award năm 2024 và giải Pulitzer hư cấu năm 2025, cho thấy người đồng hành trên bè vẫn còn nhiều điều chưa được kể.

Góc nhìn hôm nay: người đồng hành dạy ta nhìn lại

Jim là kiểu người đồng hành khác hẳn Watson hay Sancho: anh không đi theo vì chủ, mà đi cùng như hai kẻ bị đời đuổi. Sự yểm trợ ở đây chạy theo cả hai chiều, và cái được lớn nhất là người kia thay đổi cách nhìn.

• Chăm sóc mà không kể công. Jim giấu chuyện cha Huck suốt cả cuốn sách. Có những điều tốt nhất người đứng cạnh làm là những điều họ không nói ra.
• Dám nói "cậu làm tôi đau". Sau đêm sương mù, Jim nói thẳng. Không có lời ấy, Huck không bao giờ biết mình sai.
• Đọc tác phẩm cũ bằng mắt hôm nay. Đọc Huck Finn rồi đọc tiếp James là một cách tốt để thấy cùng một câu chuyện có thể kể từ hai phía.

Sách đã có bản dịch tiếng Việt. Người đọc nên đọc trọn, kể cả phần kết gây tranh cãi, rồi tự quyết định mình đứng về phía Hemingway hay không.