Hướng dẫn viên bảo tàng cho trẻ em, trong nghề thường gọi là cán bộ giáo dục bảo tàng, là người giúp trẻ tự nhìn, tự hỏi và tự tìm ra điều thú vị trước hiện vật, thay vì đọc thuộc một bài thuyết minh. Họ thiết kế chuyến tham quan theo lứa tuổi, chọn vài hiện vật thay vì cả phòng, đặt câu hỏi mở, cho trẻ chạm vào bản sao, vẽ, kể chuyện. Một buổi thành công là buổi trẻ về nhà kể lại được một điều chính mình phát hiện.
Từ người gác tủ kính tới người mở cửa
Bảo tàng thế kỷ 19 chủ yếu là nơi cất giữ và trưng bày cho người có học. Trẻ em được dặn đừng chạm, đừng chạy, đừng nói to. Quan niệm bảo tàng là nơi học tập cho mọi người, kể cả trẻ nhỏ, lớn dần vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
- 1899: Bảo tàng Trẻ em Brooklyn ở New York mở cửa, thường được coi là bảo tàng đầu tiên trên thế giới dành riêng cho trẻ em. Nơi đây khuyến khích trẻ cầm nắm mẫu vật thiên nhiên.
- Đầu thế kỷ 20: nhiều bảo tàng lớn ở Mỹ và châu Âu lập bộ phận giáo dục, mở lớp cho học sinh, phát hành tài liệu cho giáo viên.
- Cuối thế kỷ 20: nghề giáo dục bảo tàng trở thành chuyên ngành, có chương trình đào tạo sau đại học, hội nghề, tạp chí riêng.
- Thập niên 1990: nhà tâm lý học Abigail Housen và nhà giáo dục bảo tàng Philip Yenawine, từng làm ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York, phát triển phương pháp Chiến lược Tư duy Thị giác (Visual Thinking Strategies), nay được dùng ở nhiều bảo tàng và trường học.
Ba câu hỏi đổi cách trẻ nhìn một bức tranh
Chiến lược Tư duy Thị giác xoay quanh ba câu hỏi đơn giản mà người hướng dẫn hỏi đi hỏi lại trước một tác phẩm:
- "Chuyện gì đang diễn ra trong bức tranh này?" Câu hỏi mở, không có đáp án đúng sai, mời trẻ kể theo cách của mình.
- "Con thấy gì khiến con nói vậy?" Buộc trẻ quay lại nhìn, chỉ ra chi tiết làm bằng chứng.
- "Chúng ta còn tìm thấy gì nữa?" Mở rộng, kéo cả nhóm nhìn tiếp.
Người hướng dẫn không chấm điểm câu trả lời. Họ nhắc lại ý của trẻ bằng lời trung tính, chỉ tay vào đúng chỗ trẻ đang nói, và nối ý các bạn với nhau: "Bạn Minh thấy người này đang chạy, còn bạn Lan nghĩ người đó đang nhảy múa. Hai bạn đều nhìn vào đôi chân." Cách làm này giúp những trẻ ít nói cũng dám góp ý, vì không ai sai.
Nhiều người lớn lo trẻ sẽ hiểu "sai" tác phẩm. Người làm giáo dục bảo tàng thường đáp: thông tin về tác giả, năm, chất liệu có thể đưa vào sau, khi trẻ đã tò mò. Trẻ đã nhìn kỹ thì sẽ nhớ thông tin lâu hơn nhiều so với nghe trước khi nhìn.
Thiết kế một chuyến tham quan theo lứa tuổi
| Lứa tuổi | Thời gian tập trung | Hoạt động hợp | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Mầm non | Rất ngắn, đổi hoạt động liên tục | Tìm màu, tìm con vật, bắt chước tư thế, chạm bản sao | Đứng nghe lâu, nhiều niên đại |
| Tiểu học | Ngắn, cần vận động | Truy tìm theo phiếu hình, kể chuyện tiếp, vẽ phác một chi tiết | Đi hết mọi phòng |
| Trung học cơ sở | Dài hơn nếu được nói | Thảo luận nhóm, đóng vai nhân vật lịch sử, so sánh hai hiện vật | Giảng một chiều, câu hỏi có sẵn đáp án |
| Trung học phổ thông | Tốt nếu chủ đề chạm tới mối quan tâm của các em | Tranh luận, làm thẻ thuyết minh, phỏng vấn người làm bảo tàng | Coi các em như khán giả thụ động |
Nguyên tắc chung mà người trong nghề hay nhắc là ít mà sâu. Năm hiện vật nhìn kỹ có giá trị hơn năm mươi hiện vật đi lướt. Người hướng dẫn giỏi còn chọn lộ trình có chỗ ngồi, có điểm nghỉ, có không gian đủ rộng để cả nhóm đứng quanh một hiện vật mà không chắn lối khách khác.
Những công cụ của nghề
- Bộ hiện vật để chạm: bản sao gốm, mảnh vải dệt, mẫu đá, đồ dùng cũ không còn giá trị bảo tồn. Trẻ được cầm, lật, ngửi. Bàn tay nhớ lâu hơn mắt.
- Phiếu truy tìm bằng hình: cho trẻ chưa biết chữ, in một chi tiết nhỏ để tìm trong phòng trưng bày.
- Hộp hoạt động gia đình: cho các nhà đi tự do, kèm gợi ý câu hỏi cho cha mẹ.
- Chuyến tham quan cảm quan: cho trẻ khiếm thị hoặc có rối loạn xử lý cảm giác, dùng mô tả bằng lời, mô hình nổi, giờ mở cửa yên tĩnh.
- Bài chuẩn bị cho giáo viên: để chuyến đi không phải một buổi rời rạc mà nối với bài học trên lớp trước và sau.
Ở Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nổi tiếng với các hoạt động cho trẻ em vào dịp lễ, Tết, Trung thu: làm đồ chơi dân gian, xem múa rối nước, học các nghề thủ công. Nhiều bảo tàng khác ở các tỉnh, thành cũng có chương trình cho học sinh; phụ huynh và giáo viên nên hỏi trực tiếp phòng giáo dục hoặc phòng công chúng của bảo tàng trước khi đi.
Người làm nghề này cần gì
Cán bộ giáo dục bảo tàng thường xuất thân từ sư phạm, lịch sử, mỹ thuật, khảo cổ, nhân học hoặc chính ngành bảo tàng học. Kiến thức chuyên môn là nền, nhưng thứ quyết định là khả năng đứng trước một nhóm trẻ ồn ào và giữ được sự tò mò của các em. Vài phẩm chất người trong nghề hay nhắc:
- Kiên nhẫn chờ câu trả lời, không vội điền vào khoảng lặng.
- Biết đổi kế hoạch khi thấy trẻ chán, hoặc khi trẻ hào hứng với một thứ ngoài dự kiến.
- Giữ an toàn cho cả trẻ lẫn hiện vật mà không biến chuyến đi thành chuỗi lệnh cấm.
- Làm việc nhóm với người bảo quản, người trưng bày, bảo vệ, giáo viên đi kèm.
- Chú ý tới trẻ đứng ngoài rìa nhóm.
Cha mẹ học được gì từ người hướng dẫn bảo tàng
Không cần chờ một chuyến tham quan có hướng dẫn. Lần tới đưa con đi bảo tàng, đến đình làng hay xem một bức tranh ở nhà ông bà, thử làm như người trong nghề:
- Chọn một hai thứ để nhìn thật lâu, thay vì đi hết.
- Hỏi "con thấy gì" trước khi kể "cái này là gì".
- Hỏi tiếp "điều gì làm con nghĩ vậy" để con quay lại nhìn.
- Đừng sửa ngay khi con đoán khác. Hỏi thêm, rồi mới cùng đọc bảng thuyết minh.
- Về nhà, hỏi con thích nhất thứ gì và vì sao. Câu trả lời thường bất ngờ.
Nghề yểm trợ cho sự tò mò
Người hướng dẫn bảo tàng cho trẻ em làm một việc rất đặc biệt: họ biết nhiều nhưng cố ý nói ít, để trẻ được nói nhiều. Họ đứng lệch sang bên cạnh hiện vật, chứ không đứng chắn trước. Trong lớp học, trong cuộc họp, trong bữa cơm gia đình, kiểu yểm trợ ấy dùng được ở bất kỳ đâu: hỏi một câu mở, chờ, rồi để người khác tìm ra điều mình đã biết.
Câu hỏi thường gặp
Giáo dục bảo tàng là gì?
Giáo dục bảo tàng là lĩnh vực thiết kế và tổ chức hoạt động học tập trong bảo tàng cho mọi đối tượng, từ trẻ em, học sinh đến gia đình và người lớn tuổi. Người làm nghề chọn hiện vật, đặt câu hỏi, tổ chức hoạt động để người tham quan tự khám phá thay vì chỉ nghe thuyết minh.
Visual Thinking Strategies là gì?
Đây là phương pháp do Abigail Housen và Philip Yenawine phát triển, dùng ba câu hỏi mở trước một tác phẩm: chuyện gì đang diễn ra, con thấy gì khiến con nói vậy, và còn tìm thấy gì nữa. Phương pháp giúp trẻ quan sát kỹ, nói ra bằng chứng và lắng nghe ý bạn.
Bảo tàng trẻ em đầu tiên trên thế giới là ở đâu?
Bảo tàng Trẻ em Brooklyn ở New York, mở năm 1899, thường được coi là bảo tàng đầu tiên dành riêng cho trẻ em. Nơi đây sớm khuyến khích trẻ cầm nắm mẫu vật thay vì chỉ nhìn qua tủ kính.
Đưa trẻ mẫu giáo đi bảo tàng có nên không?
Có, nếu chuyến đi ngắn, chọn ít hiện vật và có hoạt động phù hợp như tìm màu, tìm con vật, bắt chước tư thế. Nên hỏi trước bảo tàng xem có chương trình cho lứa tuổi nhỏ hay không.
Muốn làm hướng dẫn viên bảo tàng cho trẻ em cần học gì?
Thường cần nền tảng sư phạm, lịch sử, mỹ thuật, nhân học hoặc bảo tàng học, cộng với kỹ năng làm việc với trẻ. Thực tập tại phòng giáo dục của một bảo tàng là cách tốt để biết mình có hợp nghề không.
